“Gizarte mailan, pandemia bati aurre egiteko inportanteena da kultura zientifikoa zabalduta egotea”

galarraga

Ana Galarraga Aiestaran

Zientzia emakumea izan arren, hitzekin aritzen da egunero Ana Galarraga Aiestaran (Zarautz, 1970) zientzia komunikatzailea. Normala: jendeari munduaren funtzionamendua ulertaraztea da bere lana, eta, horretarako, eleak behar ditu. Elhuyar Fundazioko langile, kultur eragile eta ipuin-kontalari izanagatik, bere aurpegia azkenaldian COVID-19k eragindako krisiagatik egin zaigu ezagunagoa. Izan ere, beste batzuekin batera, koronabirusaren nondik norakoak dibulgatzeko ardura bere gain hartu du, eta eskura dituen bitarteko guztiez baliatzen da: egunkariak, telebista, sare sozialak... baita AIZU! aldizkaria ere, gurekin mintzatzeko hitzordua bere urtebetetze egunean egin behar izan badu ere. Iban Lantxo. Argazkiak: Amaia Zabalo.

Lehenik eta behin, zorionak, eta eskerrik asko gurekin hitz egiteko tartea hartzeagatik. SARS-CoV-2 koronabirusak eragindako anabasak lan-karga izugarria ekarriko zizuen zientzialarioi, ezta?
Zalantzarik gabe, baina bizi garen garaiotan ikusten da, hain zuzen, gure lana zer beharrezkoa den. Halere, penagarria da zientziaren garrantzia une zehatz bateko kontua besterik ez izatea batzuentzat. Administrazioek, esaterako, gure arloko inbertsioak urtetik urtera murriztu dituzte, eta orain, haien benetako beharra dagoenean, hutsunea oso agerikoa da. Horri gehitu behar zaio haien komunikazioa ez dela gardena izaten: krisiaren hasieran, adibidez, maskara nahikorik ez zegoela onartu beharrean, ez zirela beharrezkoak esan ziguten. Horrek guztiak izugarri zailtzen du jendeari benetan zer gertatzen ari den azaltzea. Lana bikoitza izan da, ez garelako zerotik hasi, minusetik baizik.
Hala ere, ez duzu etsi, eta egoera azaltzen saiatu zara hedabideetan, sare sozialetan... Agerraldi horien guztien ondorioz, euskaldunontzat erreferentzia izan zarela esan daiteke. Ez al da erantzukizun handiegia?
Izan naiteke erreferentea, baina beste batzuekin batera. Eta bai, egia da oso erantzukizun handia sentitu dudala, baina, esan dudan bezala, nire lana horixe da, hain justu. Bizitza osoa eman dut esaten zein garrantzitsua den gizartearentzat kultura zientifikoa edukitzea, eta orain ez badut erakusten, zertarako balio izan du? Nire ardura da, eta ezin diot ihes egin.
COVID-19 gaixotasunak izugarri handitu du zientziarekiko interesa, eta zientzialariak “lehen lerroan” jarri ditu. Dibulgazioaren beharra inoiz baino nabarmenago geratu da?
Gizarte mailan, pandemia bati aurre egiteko inportanteena da kultura zientifikoa zabalduta egotea. Esaterako, Alemaniako egoera bestelakoa izan da, neurri handi batean alemaniarrek kultura hori barneratua dutelako, hau da, zientzia eta osasuna zein garrantzitsuak diren ongi dakitelako. Horregatik egon dira gu baino askoz prestatuago lehenengo kolpeari aurre egiteko. Birusa ez zuten ezagutzen, guk bezala, baina haiek ez dira minusetik hasi, behintzat. Hemen bai, eta, gainera, hainbat gabezia ezkutatu nahian ibili dira. Hori ez da zilegi.
“Okerrena” igarota, makina bat jende atzera begiratzen eta pandemiaren kudeaketa aztertzen hasi da, eta ematen du hutsune handiak izan direla.
Horrelako krisi bati aurre egitea beti izaten da zaila, baina administrazioek hartu dituzten erabaki asko ez dira ikuspegi zientifikotik azaltzeko eta ulertzeko modukoak. Gainera, egiak ez direnak esaten ibili dira, eta, adibidez, Osakidetza munduko osasun sistema onena eta indartsuena balitz bezala saldu digute. Ez da huts egite bakarra izan: lehen aipatu dudan maskaren auzia ere badago, testen diagnostikoen gorabeherak, Espainiako Gobernuak indarrean jarritako arauen eta hemen moldatutakoen arteko kontraesanak... eta hori gutxi balitz bezala, pandemia betean hauteskunde batzuk ere antolatu dituzte. Herritarrek ez dute merezi egoera hau politikakeriarako erabiltzea. Halaber, zientzialaria naizen aldetik, une honetan ezin dut arrazoi bakar bat eman baieztatzeko uztailaren 1etik aurrera turismorako prest egongo garela.
Erabakiak erabaki, aste honetan bertan beste fase batean sartu gara (elkarrizketa ekainaren 9an egin genuen). Birusari dagokionez gizartearen pertzepziorako ere bada fase berria? Ez al da gehiegi murriztu arrisku sentsazioa?
Ez dakit nola egongo garen uztailerako, baina oraintxe bertan bai, erlaxatuegi gaude. Normala ere bada: gogorra izan da, gaizki pasatu dugu, eta, nolabait, atzean utzi eta aurrera egin besterik ez dugu nahi. Hala ere, birusaren transmisioa egonkortuta egonagatik, oso aktibo dago oraindik, eta erne segitu behar dugu. Ezin dugu ahaztu kurba oraindik ez dela puntu gorenera heldu hainbat herrialdetan, AEBetan eta Brasilen, kasu.
Hortaz, guztiz ezinezkoa da aurreikuspenik egitea.
Orain arte erabilitako eredu orokorrek ez digute balio horretarako, eta, aurreikuspenak egitekotan, soilik egin litezke faktore jakin batzuen gainean: kulturaren arabera (zer-nolako harremana izango dugun adinekoekin, adibidez), lege eta arauekin lotuak (konfinamendua errepikatuko den ala ez), eta farmakologia eta medikuntzaren arlokoak (txertorik izango den ala ez). Hala ere, iragarpen horiek oso baliagarriak zaizkigu zaintza sistema epidemiologiko eraginkorra ezartzeko, kasuak lehenbailehen antzeman ditzagun. Birusa gero eta gehiago ezagutzen dugunez, eta sistema prest badugu, espero dut bigarren olaturik ez gertatzea.
Honetatik guztitik ikasiko al dugu ezer? Aro berri baten atarian gaude?
Bada, ez. Gizateriak bizi izan ditu gauza okerragoak, eta ez gara aldatu.
Orduan, osasun langileak eta zientzialariak zaintzeko beharra haizeak eramango al du, balkoietako txaloak bezala?
Une honetan, mundu osoko gobernu kapitalista guztiak ez daude pandemia gehiago ekiditeko neurrietan pentsatzen, baizik eta ekonomia nola berpiztuko duten. Aurreko sistemako ekonomia, jakina, jada balio ez digula argi erakutsi duena, hain zuzen. Horrenbestez, ez dut uste ezer aldatuko denik. Ebidentziak baleude... baina ni zientzietakoa naiz, eta ez dut zantzurik ikusten.
Ezagunak dira haurrekin egiten dituzun dibulgazio saioak. Nola azaldu umeei egungoaren moduko egoera bereziak?
Hasteko, ezin ditugu tratatu arazoak ulertzeko ezgai balira bezala. Are gehiago, gauza askotan, helduok baino gehiago jabetzen dira gertatzen denaz, ez dutelako aurreiritzi eta bizipen baldintzatzailerik. Nola azaldu? Oso erraza: egoeraren berri benetan den bezala emanez. Azken batean, beren orain arteko bizitza etengabeko egokitzapena izan da.
Zientziak genero ikuspegia gehiago landu beharko lukeela esan izan duzu sarri, baita COVID-19ri dagokionez ere.
Bai, zeren eta, krisi guztietan bezala, generoarekin loturiko ezberdintasunak agerian geratu ez ezik, arrakala areagotu ere egiten baita. Telelana bultzatzerakoan, kasu, ez da kontuan hartu lehentasunezko aurrez aurreko lan gehienak (zaintza, dendak...) andreek egiten dituztela  eta, gainera, zerbitzu horietatik jende asko pasatzen dela. Gizonezkoen kasuan, telelanaren aukera zabalduago egoteaz gain, egiten dituzten aurrez aurreko lan gehienetan harreman-sarea askoz ere trinkoagoa da, beraz, ez dira hain erraz kutsatzen. Zer esanik ez abortuari buruz: hemen, konfinamenduan izandako nahi gabeko haurdunaldiak ezin izan dira eten, osasun zerbitzuetara jotzea ezinezkoa zelako; AEBetan, berriz, telefonoz errezetatu den botika bakarra abortibo bat izan da... Pentsa zenbaterainokoa den bortxa matxista.
Horrez gain, konfinamendua oso gaitza izan da heteroarautik at dagoen ororentzat.
Esparru horretan bai ez dela ezer egin. Pandemia geldiarazteko arau guztiak eraiki dira buruan sistema patriarkaleko betiko familia nuklearra izanda, eta hortik kanpo dagoen jende askorentzat pandemia drama hutsa izan da:  batzuek gurasoen etxera bueltatu behar izan dute, eta, ondorioz, armairura; beste batzuk babes emozional eta sexualik gabe geratu dira; transexual anitzek tratamendua eten behar izan dute...
Eta euskara? Hizkuntza gutxituek ere nozitu dute pandemia, eta atzerapauso larria izaten ari da osasun krisia euskararako, ez?
Eusko Jaurlaritzak azalpenak emateko jarri dituen pertsonek, komunikatzaile txarrak izateaz gain, ez zekiten ongi euskaraz. Gizartearekin partekaturiko informazioa, bestalde, gaztelaniazkoa izan da nagusiki, alde handiarekin. Bien bitartean, agintariek hau guztia naturalizatu dute, eta hedabideok egoera onartu dugu, nolabait. Honekin lotuta, haur askok euskararekin zuten harreman bakarra galdu dute, eskolara joateari utzi diotenean. Zorionez, alor horretan lan handia egin dute auzoetako eta herrietako zaintza taldeek, eta boluntarioak antolatu dira, adibidez, eskolako lanak egiten laguntzeko.
Elhuyar Fundazioaren hiztegia erreferentea da, eta Interneteko erabiliena. Mundua hankaz gora jartzen denean, pandemia bat datorrenean, esaterako,  terminologia berriaren beharra sortzen da. Halakoetan, nola jokatzen du Elhuyarrek gomendioak egiteko?
COVID-19ren kasuan, lehenengo mementotik zabaldu genituen izenak euskaraz, beste hizkuntza batzuetan baino askoz lehenago. Oinarrizko hiztegia ez ezik (maskara, konfinamendu...), hiztegi teknikoa ere proposatu genuen berehala, eta ni neu aritu naiz zientzia aholkulari.
Kultur eragilea zaren aldetik, Literaturiako kide, Idazleen Elkarteko batzordekide eta ipuin kontalaria, zer moduz daramazu pandemiak eragindako etenaldia?
Egoera konplikatua da. Askok diote kultura ezinbestekoa dela, baina gero, kontuak nahasten direnean, beti izaten da alde batera uzten den lehenengo gauza. Oso bidegabea iruditzen zait, konfinamenduan musika eta literatura izan direlako askorentzat salbamendu ohola, aurrera egiteko benetako heldulekuak. Horri gehitu behar zaio, jakina, egungo egoeran kultura kontsumitzeko ditugun zailtasunak. Bai, streaming-a hor dago, baina ez da gauza bera. Adibidez, itxialdian bideo bidezko ipuin kontaketak egin ditut, baina horrela ezin da gozatu saio horien onenaz: umeen ateraldiekin elkarri eragitea. Ea egoerak hobera egiten duen eta pixkanaka agertokietara itzultzen garen.

KOLKOTIK  

Zein da zure lan ibilbideko oroitzapenik politena? Elhuyar aldizkaria Rikardo Arregi sarietarako proposatu zutenekoa.
Larunbat gau baterako planik onena? Afaria, kontzertua eta parranda; eta ez du zertan larunbatean izan.
Zer ez da falta inoiz zure hozkailuan? Fruta frutaontzian.
Zerk ematen dizu beldurra? Sufrimenduak. Fisikoak eta psikikoak, nireak eta besteenak.
Eta poztasuna? Familiak, lagunek eta naturak.
Zerk ateratzen zaitu zure onetik? Bidegabekeriek.
Zerk ematen dizu lotsa? Beste pertsona batzuen ustez tontokeriak diren kontu batzuek.
Bizitzako plazer txiki bat? Itsasoa eta mendia, batez ere izoztuta badago.
Musikari edo musika talde bat? Petti, Ruper Ordorika... piloa!
Idazle bat? Beste pilo bat: Eider Rodriguez, Itxaro Borda, Karmele Jaio...
Eta zientzialari bat? Elhuyar aldizkariaren Ekinean atalean elkarrizketatzen ditudan neska ikertzaile gazteak.
Bi arrazoi euskara ikasteko? Bestelako mundu bat ezagutzeko eta gozatzeko.
Labur esanda, nolakoa da Ana Galarraga Aiestaran? Alaia, aktiboa, jakin-min handikoa eta oso gizartekoia.
Orduan, konfinamendua gogorra egingo zitzaizun. Familiaren babesak asko arindu du, baina egia da lagunen falta ikaragarri sumatu dudala. Eskerrak tresna digitalek asko lagundu didatela horrekin!

 

“Gaur egun, musikariak ordu gehiago ematen ditu ordenagailu aitzinean gitarra jotzen baino”

ekiza

Dela Willis Drummond taldeko gitarrista eta abeslari, dela bakarka, dela bestelako proiektuetan kolaboratzaile, musikaz bizi da, eta musikak bizi du, Jurgi Ekiza (Baiona, 1980). Ipar Euskal Herrian konfinamendua arindu berritan hitz egin dugu berarekin, aipatu taldearen azken diskoaren (Zugzwang, Tabula Rasa, 2019) aurkezpen bira derrigor etenda dutela. Haatik, etenak ez du geldirik dagoenik esan nahi. Eñaut Mitxelena.

 

Australian, Japonian eta Tahitin bira egin ostean, etxera zuzenean. Kanpoan luzaroan egotetik kolpe batean etxean luzaroan egotera. Nolakoa izan zen etxerako buelta?

 Nahiko bortitza. Bost astez hirurok elkarrekin etengabe, eta, bat-batean, bakoitza bere etxean. Azken egunean, Tahitiko uharte batean ginen, Moorean, hain zuzen: hondartza bat, kasik nehor ez, arrainekin eta marrazoekin bainatzen... eta biharamunean iritsi eta etxean gakotu. Hastapenean, ez zen arazorik izan; nekatuak ginenez, deskantsatzeko fase bat bagenuela jakinik, ongi. Sufrimendua izan da, batez ere, jet lag famatuarengatik: behar izan ditut kasik bi aste ziklo normala berreskuratzeko, eta horrek nekatu egiten du. Etxetik ezin atera, eta galdua bai denboran bai espazioan, oso luzea izan da. Gainera, psikosi honekin, buruko mina, gorputza nekatua... Hasieran pentsatzen genuen agian koronabirusa genuela eta ez genekiela! Beraz, lehen bi asteak ez ziren goxoak izan. Ondoren, egokitu ginen, azken finean ez dago beste sekreturik.

Biraren erdian zinetela, itxialdia. Kontzertu asko utzi behar izan dituzue bertan behera?

Bai, pila bat genituen antolaturik: Zaragozan, Bartzelonan, Madrilen, Valentzian, Oñatin, Donostian, Ezpeletan... eta denak bertan behera. Oraingoz, batzuk urte bukaerara mugitu dira, baina beste batzuk baztertuta daude, besterik gabe. Arazoa da guretzat: batetik, moral aldetik zaila da, disko berria aurkezteko gogoa dugulako; bestetik, gure lana da, eta ekonomikoki kolpea da horrenbeste kontzertu galtzea. Baina bueno, egoera honetan, non ez dagoen hautatzerik, ez da sobera pentsatu behar. Edozelan ere, ezin dugu deus egin, gauzak onartu eta filosofoa izan, ez da beste biderik. Ez du ezertarako balio burua orduak eta orduak haustea; ez da aterabiderik, hortaz, itxaron, zer egiten ahal dugun jakin eta moldatu.

Hego Euskal Herriarekin alderatuta, Ipar Euskal Herrian, intermitenteen estatutuarekin, Frantziako administrazioak babes handiagoa ematen dizue sortzaile eta kulturgintzako langileoi. Nolabaiteko lasaitasuna ematen al du horrek?

Bai eta ez. Orain bai, baina dekretuak eta legeak aztertu behar ditugu. Intermitentzia langabezia modukoa da: langabeziarako eskubide batzuk badituzu urtebeterako, lanordu kopuru jakin bat bete eta gero. Zure ordu guztiak egiteko urtebete duzu, baina koronabirusarekin arazoa da abuztura arte, bederen, ez dela deus gertatuko. Hots, urtearen erdia galduko dugu, eta denontzat ia ezinezkoa da orduak betetzea. Hori kezka handia izan da, kultura mailan, Frantziako estatuan. Macronek iragarri zuen ez zuela utziko kultura bertan behera, eta, ezingo bagenitu orduak egiaztatu, automatikoki izango genuela luzapena. Nola litekeen ez dugu oraindik irakurri, ziurtatu zain gaude, baina eskuarki bai, urtebetez lasai izaten gara. Horrek laguntzen digu bai guri bai gure teknikariei, haiek ere badutelako estatutu hori. Musikan eta kulturan, arazoa da inguruan badirela beste langile batzuk, produkzio bulegoetan eta, adibidez. Gainera, antolaketari dagozkion kontu asko, bai eta militantziarekin lotuak ere, batez ere Euskal Herrian, kontzertuekin irabazten den diruaren mende daude, eta horrek guztiak zailtasunak dakartza.

Sormen aldetik, probestu duzu konfinamendua. Hor dira zure ekimenez sortutako Ez dakit gehio zer eguna den kantu kolektiboa edota Bihar abestia, Bizi! mugimenduak eta Manu Robles Arangiz fundazioak aldaketa sozial eta ekologikoa sustatzeari buruz eginiko liburuxkarekin batera kaleratua.

Egia errateko, uste nuen askoz gehiago aprobetxatuko nuela. Aspalditik dut buruan bigarren diskoa egitea bakarlari, eta horretan hasi nahi nuen, denbora lan egiteko baliatu. Baina isolamendua hautatua edo ez hautatua izatea ez da gauza bera. Munduak normalki funtzionatzen duenean, sartzen zara zure etxean edo zure eremuan, gakotzen zara, eta ihes egiteko modu bat da, zure lana etxean egiteko. Baina mundu osoa geldi dagoenean, kentzen dizu, kasik, plazer hori. Nahiz eta isolatu, ez zaude gauzak sortzeko moduan. Beraz, egin nahi nituen gauzak ez ditut egin, eta, aldiz, pentsatu ez nituen batzuk atera dira. Hori onartzen ere ikasi egin behar da. Ez dakit gehio... kantarekin gau batez hasi nintzen etxean, jet lag-agatik lehen astetan ez nuelako lo egitea lortzen, eta denbora pasatzen nuen ukelelearekin musika jotzen. Melodia bat bururatu, egoerari buruzko hitzak di-da sortu, eta pentsatu nuen jendeari parte hartzea proposatzea. Uste dut ongi egin dudala, erantzuna ona izan delako eta, batez ere, horrela kanta amaitu dudalako, behintzat. Bestela, grabatuta egon arren, ez nintzenez batere lan fase batean, segur aski alde batera utziko nuen. Baina hitz eman nuen argitara emango nuela, eta halaxe egin dut. Gauza bera Bihar kantarekin: Txetxekin (Etxeberri, Bizi! mugimenduko kidea) testu horri buruz hitz egin nuen eta esan zidan maiatzaren 11n, konfinamendua arintzen hasiko zen egunean, kaleratuko zutela. Hilaren 6an edo 7an ginen, eta esan nion egingo nuela, lan berezi eta zehatza zenez banekielako nondik jo.

Ez dakit gehio zer eguna den kantu baikorra da. Itxialdiari baikortasunetik heltzeko beharra zenuen?

Uste dut baietz. Bi kantuak nahiko alaiak dira, ukelelearekin joak. Testuak ere, nahiz eta lehena pixka bat tristea den, poza ematen du errepika horrekin. Normalean egiten dudan musika oso iluna da; testuak ere, oro har, oso goibelak dira. Beharbada, gauza baikorrak edo poztasuna adierazteko ez dut musikaren beharrik. Baliatzen ditut, gozatzen dut eta ez dut hori kanporatzeko beharrik. Normalki, musikaren eta artearen plazera eta gaitasuna kontrakoa dira, zerbait ilun eta tristea, hain zuzen. Barruan zerbait tristea edo iluna baduzu, ateratzen ahal duzu; musikaren edo artearen bidez baldin bada, zerbait ederra bilakatzen ahal da, eta gauzak sobera ezkorra izan gabe kanporatzeko aukera ematen dizu. Oro har, horrela funtzionatzen dut. Orain, egoera pixka bat arraroa izanik, azkenean sumatu dut poztasun hori kanporatzeko premia. Iruditzen zitzaidan kanporatzeko beharra nuela, neure buruagatik ez ezik, munduari baikortasun apur bat eskaintzeko ere, psikosi eta beldur giro hartan. Nahiz eta bizitzan oso baikorra izan, sorkuntzan oso iluna naiz, eta on egin dit neure buruari erakusteak kontrakoa egiten ahal dudala.

Hala, itxialdi honek beste Jurgi bat entzuteko aukera eman digu, positiboagoa.

Bai. Segidarik izango duen ala hor bukatuko den... ez dakit. Egia errateko, aspalditik egin nahi nituen kanta batzuk ukelelearekin, baina ez nekien nola: disko bat, bospasei kanta eta kolpe batean argitaratu, gai bat ardatz hartuta... Disko batean bat-batean ukelelearekin jotako kanta bat paratzea ez zitzaidan egokia begitantzen, baina konfinamenduan izan dut aukera bi istorio berezi hauei esker. Litekeena da ziklo bat izatea, edo kanta batzuk egiteko era. Gero eta gehiago gozatzen dut gai berezi baten gainean lan egiten dudanean, edo hala denborari nola formulei dagokienez muga batzuekin. Gustatzen zait, azken finean, oztopo batzuk izatea, zeren eta sorkuntza ireki-irekia denean iruditzen baitzait kasik mugagabetasunaren aurrean gaudela, eta hor ez da erraza hautuak egitea. Gogoko dut mugatua izatea, eta tresna bat oinarri gai edo une berezi bat aipatu behar izanak lagundu dit nire musikari bestelako forma ematen.

Krisi ekologikoa, soziala... gai horiek ageri dira taldearen azken diskoko kanta gehienetan, modu nahiko ilunean. Osasun larrialdian, hitzek zentzu handiagoa hartzen dute.

Bai... Zugzwang iaz kaleratu genuen, gai nahiko sozialak-eta ditu, eta egia da zeharo bat datorrela egoerarekin. Beharbada, joan den urtean baino gaurkotasun handiagoa du. Gauza oso ilun, oso errealista eta oso kritikoa egin nahi izan dugu, baina, era berean, diskoa alaiki eta itxaropen istorio batekin amaitzen da. Kontzientzia eta gordintasun kontua da, ez ezkorra izan nahia. Hau da, ezkorrak ez dugu izan nahi ezkor izate hutsagatik, baizik eta zinez ohartzeko zer gertatzen den eta zertan garen, eta hori, hain justu, aldatzeko. Atzean, beti dago itxaropena. Diskoko azken kantan diogun bezala, azkenean badakigu beste modu batean egin genezakeela eta, hala ere, egiten ez dugula. Horretan datza gizakiaren eta gure gizartearen gakoa: zergatik ez garen aldatzen, nahiz eta jakin... Alegia, gaur egun, adibidez, koronabirusarekin badugu arazo bat, sendagairik ez dugula, hain zuzen; ulertzen dugu oraingoz ez dagoela konponbiderik, antolatu beharra dagoela... Baina gure arazo gehienek, alimalekoek ere (klimaren berotzearena, kasu), badituzte konponbideak, aukerak badaude, gauza txikitan jartzen dira praktikan munduan, baina ez da lortzen era masiboan egitea. Bada, hori oso arraroa da... Bueno, arraroa ez: badakigu, alde batetik, nahiz eta geure burua iraultzailetzat jo, batzuetan denok izaten garela benetako aldaketaren beldur. Uste dut hori gakoetako bat dela. Horregatik, segur aski, benetako aldaketak ez dira sarri gertatzen, inkontzienteki ere jendeak, oro har, daukan horri eutsi nahi diolako. Animalion erreflexua-edo izango da, daukagunari eutsi eta ez galtzea. Oso zaila da daukazuna izaten segitzea eta aldaketa egitea. Bestetik, beste gako bat da, nola ez, bizi dugun egoera oso txar honetan gutxi batzuek abantailak dituztela, irabaziak, eta horiek ez galtzeko egoera iraunarazten dutela. Betiko kontua da. Azken finean, boterean daudenek edo oligarkia horrek, botereari oso lotuta dagoen jende horrek, ez dute daukatena galdu nahi, eta hori lortzen dute beren boterearekin dena bereganatuz eta benetako aldaketari oztopoak jarriz. Baina hori ere aldatzen ahal da: gu gehiago gara!

Biran, hilabete pasatxo eman zenuten antipodetan. Zer moduz?

Oso ondo. Oso pozik ginen birarekin, hainbat arrazoirengatik. Lehenik, gure artean oso ongi moldatu gara, hirurok bakarrik joan ginelako eta berriz elkartzeko aukera izan delako, geure buruak berriz antzemateko; izan ere, hainbeste lan dinamikarekin, ez dugu maiz izaten hirurok elkarrekin egoteko betarik. Ohartu ginen oso gutxitan pasatzen dela, eta elkarrekin oporretara joateko abagunea izan da. Australian, adibidez, bi asteburutan jo genuen, eta gero astebete hartu genuen guretzat: furgoneta bat alokatu, bidaiatu... Bigarrenik, musikaren aldetik, kontzertuak oso ondo joan ziren. Japonian, Tokion ez ezik, Okinawan ere jo genuen, munduko musiken jaialdi batean, eta han baziren kanpoko programatzaileaketa jendea. Ez dakigu ondorioak izango dituen, baina halako kontzertuen xedea da beste kontzertu batzuetarako atea irekitzea. Beraz, pozik ginen, bidean jende berria eta aukera berriak ezagutzen ari ginelako. Australian jotzeagatik ere oso pozik ginen, guretzat rock&rollaren herrialdeadelako, eta betidanik izan dugulako Australian jotzeko ametsa, batez ere Melbournen. Plazer handia izan da, zinez amets bat betetzea. Bestetik, Tahiti oparia izan da, plus bat. Hara joatea ez zen nire lehentasunen artean, baina aukera izan dugu eta asko gustatu zait benetan. Paradisua bezalakoada, eta nahiko turismo gutxi dago. Gainera, kontzertuak oso onak izan ziren. Disko denda batean jo genuen, eta polita izan zen han jotzea eta disko batzuksalgai uztea. Hango tipoak esan zigun mundu osoko disko dendarik isolatuena dela froga dezakeela; musika dendarik gertukoena 6.000 kilometro ingurura omen dago... Beraz, esaten ahal da WillisenZugzwang diskoa munduko disko dendarik isolatuenean ere eros daitekeela orain.

Joseba Baleztenak taldea utzi zuenetik, hirukotea zarete. Horrela jarraitzeko asmoa al duzue, gustura zaudete?

Egia errateko, bai. Oraingoz, oso pozik gaude. Pixka bat sorpresa izan zen, batez ere neure buruarentzat, inoiz ez bainuen nahi izan gitarra nagusiaren rola hartu. Josebak utzi zuenean, Japonian gure lehen bira egitekoak ginen justu, hilabete-edo baino ez genuen prestatzeko; hasieran pentsatu genuen norbait hartzea bidaiarako, eta setlist guztia-eta hilabetean prestatzea ez zela erraza izango. Gero, Japoniako biran hirukotea izatea erabaki genuen, probatzeko, baita geroago Euskal Herrian egin genuen Gure Tokia Tour-en ere; ondoren ebatziko genuen horrela segitu ala gitarrista bat bilatu. Ustekabe ederra izan zen, zeren eta landuz oso ongi lortu baikenuen aitzineko errepertorioa moldatzea. Bigarren etapa izan da hiruron artean disko bat egitea; kasu horretan, beste kide batekin, bildumaren ekoizle Johannes Buffekin (Felix Buff taldekidearen anaia), hain zuzen, zeinak parte hartze handia izan duen. Hala ere, hiruron artean sortu genuen diskoa, eta oso ondo atera da. Horrenbestez, horrela jarraituko dugulakoan nago; ez dugu baztertzen kolaborazio batzuk izatea, jendea diskoetan parte hartzera gonbidatzea, baina ez taldekide bilakatzea. Egun, Willis Drummond musika taldea da, baina baita familia ere. Aspalditik garenez oso lagunak, etorri berriarentzat ez da erraza izaten bere markak jartzea. Nire ustez, Josebarekin horixe izan zen, nolabait, zailtasuna. Nahiz eta oso ondo moldatu, imajinatzen dut ez dela erraza gure usaietan nork bere lekua egitea. Horrez gain, ez gara enpresa bat, baina gauza asko eraikitzen dugu hiruron artean. Hasiak gara, Johannesekin, geure estudioa egiten. Horregatik guztiagatik diot Willis Drummonden sartzea ez dela soilik entsegu eta kontzertuetara etortzea; proiektu batean sartzen zara, zure bizitzako nagusian. Azken finean, gure funtzionamendua kooperatibena bezalakoa da, nolabait, eta bakoitzak bere zereginak ditu: honek kontuak egin, horrek sare sozialak kudeatu, hura gauza teknikoez arduratu... Gure adinarekin ere ez da aise topatzen hori guztia egiteko prest eta une horretan libre dagoen norbait. Horregatik, bilatu ere ez dugu egiten. Beti erraten dut inork ez dakiela etorkizunak zer ekar dezakeen, eta igual urtebeteren buruan sei izango gara taldean eta dena aldatuko da... Hala ere, oraingoz ideia da berdin jarraitzea, dinamika eta energia oso onak dauzkagulako, eta elkarrekin primeran pasatzen dugulako.

Willis Drummonden, aldarrikatzaileago; Ekiza bakarkako proiektuan, intimoago. Bi bideak jorratzea beharrezkoa duzu?

Bai, dudarik gabe. Willis Drummonden, askotan egin ditugu biak. Batzuetan oso ondo ateratzen zen, eta beste batzuetan iruditzen zitzaidan ez zela oso aproposa edo hitzak ez zetozela beti bat musikarekin, bazela bi mundu batzea. Bakarka hastea aukera ikaragarria izan da zinez intimo dudan guztia adierazteko, tartean besteak sartu gabe. Ez bada haien intimitatearen parte edo haien burutik pasatzen dena, Felixek eta Xanek (Bidegain, taldeko baxua) ez dute zertan bat egin nik idazten dudanarekin. Horregatik, bakarkako bidea hastea nahiko interesgarria zen. Egitean ohartu nintzen aspalditik nuela gauzak kanporatzeko behar berezi hori. On egin zidan, eta, gainera, bakarka jotzen hasteko bidea ireki zidan. Hitz potoloetan erori gabe, bakarka jotzeak bizitza aldatu didala uste dut, psikologikoki ere lortu dut apur bat neure burua taldetik bereiztea. 2015ean taldean egin genuen etenaldira arte, kasik taldearekin bakarrik identifikatzen nintzen, baina neure burua... ez nekien nor nintzen, Willis Drummondeko kideetako bat, abeslaria, besterik ez. Bada, horretan, asko lagundu dit bakarka jotzeak, bakarrik joaten naizelako kontzertuetara, jendea zuzenean ezagutzen dudalako, teknikariak, antolatzaileak... Zure burua ezagutzeko lagungarria da, eta niretzat oso interesgarria izan da.

Joseba Baleztenak AIZU!-n duela 5 urte esana: “Musikaren munduan ere banpiro pila bat dago. Bulegoetako jendea ahalik eta diru gehiena irabazi nahian ibiltzen da, eta gero gu saiatzen gara geratzen diren pizarrak biltzen”. Zuek musikatik bizi zarete. Baratxuri, gurutze eta ur bedeinkatuarekin ibiltzen ikasi behar al da musikaren munduan?

Ez da oso erromantikoa, baina uste dut gaur egun musikatik bizi nahi baduzu, ezin duzula lehen bezala egin onartu beharra duzula. Musikariak, gaur egun, ordu gehiago ematen ditu ordenagailu aitzinean gitarra jotzen baino. Zaila da onartzen, baina banpiroak gainetik kendu nahi badituzu, zuk zeuk egin behar duzu haien lana, kar-kar! Esan nahi dut gaurko artistok diziplina bat baino gehiago jorratzen dugula, ezin dugula soilik musika egin, soilik gitarra jo... bideogintzan ere aritu behar dugu pixka bat, artea landu, kartelak egin, etab. Lan hori egin beharra inposiziotzat jotzen baduzu, gaizki zabiltza mundu honetan, benetan “Ostia, hau pena, ez da nire lana, ez dut maite” pentsatzen ari zarelako. Onartzen baduzu, ordea, eta gogotsu egiten baduzu, aipatu arlo guztietan alderdi artistikoa izan badenez, zure sorkuntzaren parte bilakatzen ahal da. Nik oso ongi bizi dut gaur egun, onartua dudalako. Taldean, kontu guztietan parte hartzen dugu: produkzio lanak, argiak, soinuak, artea (Ramon Zabalegirekin batera), sare sozialak... geu arduratzen gara guztiaz. Nire ustez, gaur egun musikatik bizitzeko, horrela jokatu behar da. Gitarra jo eta abestu besterik ez baduzu nahi, beste guztia egiteko norbaiti ordaindu beharko diozu, eta amaieran geratuko zaizuna ez da bizitzeko nahikoa izango. Uste dut arazo hori dutela musikari gehienek, baina ados naiz azken finean ez garela batere musikariak. Gauza ugari egin behar direla onartu behar da, baina behin onartuta, eta gozatuz eginez gero, ez da hain problematikoa.

Ama hizkuntza euskara zenuen, baina txikitan galdu zenuen. Gaztaroan, berreskuratu egin zenuen, AEKn ikasiz eta Euskal Ikasketak eginez. Zerk bultzatu zintuen hautu hori egitera?

Zenbat eta zaharrago, orduan eta gauza gehiago ikusten ditut nire ibilbidean. Oroitzen naiz 10 urterekin-edo aitatxirekin komunikatzeko zailtasunak nituela. Euskaldun-euskaldunak ziren, eta ni pixkanaka euskara galtzen ari nintzen. Ez dut oroitzapen finkorik, baina bai sentsazio arraro hori: aitatxi edo amatxirekin izatea eta ez mintzatzea hizkuntza bera; talka handia da. Halaber, gurasoen etxean ziren binilo batzuk oroitzen ditut, Urkoren Hemen gaude, Mikel Laboaren Bat-Hiru, Guk eta Otxalde taldeenak... Laboarena asko maite nuen; ez nituen hitzak ulertzen, baina bazen zerbait, harreman bat, zerbait oso fuertea, eta horrek izan ninduen pixka bat euskarari atxikita. Ondoren, haurra nintzenean, euskal dantza talde batean ibili nintzen; hango batek bazuen Negu Gorriaken Hipokrisiari Stop!, eta hura entzun nuen lehenengo aldiz zinez flipatu nuen. Baionan ikusi nuen taldea zuzenean, 96an edo; nire lehen kontzertu potoloa, eromen hutsa. Orduan pentsatu nuen: “Horixe egin nahi dut bizitzan”. Musikaz harago, bazen aldarrikatzeko beharra, eta euskaraz egitekoa. Garai hartan erabaki nuen euskara berriz ikasi behar nuela. AEKn hasi eta ohartu nintzen euskara ikastea, lehenik, hizkuntza ikastea dela, baina gero horren atzean mundu oso bat dagoela. Euskara ikasteak mundu baterako atea irekitzen dizu. Gogoan dut Korrika Baionatik igaro zenean, geu joan ginela hiriko bihurgune guztietara banderatxoak ezartzera, lasterketa iragartzeko eta. Azken finean, mugimendu handi baten parte bilakatzen ginen, eta lilurak hartzen gintuen. Baduzu sentsazio hori, horren parte zarela, eta dinamika horretan sartzen zara. Hemen ziren euskaldunen taberna eta elkarteetara joaten ginen, mugimendua zegoen, eta beste mundu batean sartzea izan zen. Gero, lizeoan, Xan ezagutu nuen, eta gure lehen taldea sortu genuen. Orduan, berak zuen kantatzen; nik oraindik ez nekien euskara, eta gitarra jotzen hasi berri nengoen. Taldea ez zen oso ona, kar-kar! Nahiz eta euskaltegian nintzen lehen edo bigarren urtea izan, saiatzen nintzen testu batzuk lantzen, eta idaztea ere izan da euskara asko lantzeko metodoa. Nire bizitzan, musika izan da betidanik hizkuntzak ikasteko erarik onena: Lenny Kravitzen liburuxkak eta hitzak irakurriz ingeles dezente ikasi nuen; geroago, ez dira irakaslerik onenak izango, baina Manu Chaoren, Kortaturen eta halakoen bidez gaztelania landu dut; eta euskara abestien hitzak idatziz eta musika entzunez, etxean zeuden binilo haiek guztiak, besteak beste. Gainera, askotan, diskoetan kanten hitzak eta itzulpenak agertzen ziren, euskara lantzeko aukera paregabea. Dena den, onartu beharra dago kanten hitzak, literatura lanekin alderatuta, nahiko errazak izaten direla, sinpleagoak edo, baina haien bidez berdin lantzen ahal da hiztegi anitz, baita gramatika kontu batzuk ere. Musika modu itzela da euskara ikasteko, laburbilduta.

Leitu izan dizut komunikatzeko frantseserako joera duzula; sortzeko, berriz, euskara funtsezkoa duzula. Bitxia.

Bai. Ez da, beharrez, euskaraz sortzeko beharra, baizik eta kantatzeko eta kanporatzeko unean dudana. Ideia asko frantsesez ere idazten ahal dut, eta gero itzuli; edo, batzuetan, euskaraz idazten dut zuzenean, baina ez dut argi. Irribarrez aipatzen dut beti, baina noizbehinka badut itxuratia naizelako sentipena: beti euskal sorkuntzaren munduan banabil ere, euskararekin oraindik zailtasunak ditudala ohartzen naiz. Alabaina, gure egoera ez da normala, eta uste dut baikortasunez hartu behar dela euskararen aldeko edozein ekarpen. Purista bilakatzen bagara, azkar batean desagertuko gara. Intentzio eta energia guztiak ongi etorriak dira, eta saiatzen naiz neure burua ere bakean uzten. Azken finean, gauzak euskaraz egitea da kontua. Batzuetan pentsatu izan dut gezurtia naizela eta ez dudala lekurik merezi honelako gauza batean; beste batzuetan pentsatzen dut niri entzunez, musikaren bitartez, agian jende gehiagok aditzen duela euskara. Ni musikarengatik hasi nintzenez gure hizkuntza ikasten, iruditzen zait beste batzuei ere berdin gertatuko zaiela, eta norbaitengan horretarako gogoa eragiten badut, borroka irabaztetik gertuago egongo gara. Sekula ez diot esan jendeari euskara ikasi behar duela, zentzu horretan ez naiz izan inposatzailea. Eskolan eta lizeoan, ia ez nuen euskaldunik izan inguruan. Gero, etxebizitza lagun batzuekin partekatu nuen, urte batzuez, eskolako lagun batzuekin gerora ere izan dut harremana, eta ez dut errango niregatik izan dela, baina haietako askok euskara ikasi dute. Nire iritziz, sortzen da halako energia bat baita taldearen bitartez ere—, non jendea jabetzen den badagoela bestelako zerbait, eta askorentzat naturala bihurtu da euskara ikastea. Beharbada, denak ez dira euskaldun osoak bilakatu, baina... Badut Landetako lagun bat orain Euskal Herrian bizi dena, euskara ikasi du, eta orain saiatzen gara, bederen, beti euskaraz mintzatzen; saiatuagatik, gero sarritan jotzen dugu frantsesera, baina beti euskaraz hastea bada garaipena. Beste adibide bat: gure familian, amak zekien euskara, aitak ez, eta neba-arrebok galdu egin genuen. Berriro ikasten neu izan nintzen lehena, gero arreba hasi zen, eta AEKn ezagutu zuen orain senarra duena; beren bi haurrek ikastolan ikasten dute, eta euskaldunak dira. Gure anaiak, aldiz, ez du sekula ikasi, bere emazteak ere ez, baina umeak ikastolara doazenez eta euskaldunak direnez, euskaldunagoa bilakatzen ari da. Egoera larria da, ez dugu inoiz ahantzi behar; ez gara egoera normalizatuan bizi, ondorioz, borrokatzen segitu beharra dugu, baina jakin ere jakin behar da gauza onak ikusten eta nabarmentzen. Gure familian bezala belaunaldi batetik bestera euskara irabazten bada, pixkanaka-pixkanaka irabaziko dugu.

Ipar Euskal Herritik proposamen interesgarri mordoxka iristen zaigu tradizionala ez den musika eremutik: Orbel, Lumi, zuek... Zure ustetan, Hegoaldekoon zilborretik jartzen zaio arreta nahikoa Iparraldeko musika eszenari?

Oso zaila zait neurtzea, ez dudalako sobera iritzirik arreta nahikoa eskaintzen ote zaion jakiteko; estatistikoki ere ez dakit zer-nolako arreta jartzen dion Hegoaldeko jendeak bertako euskarazko musikari. Kontsumo kopuruak ikusita, baina, badirudi euskaldunok gutxi kontsumitzen dugula euskarazko sorkuntza (Elkarrek egindako ikerketa baten arabera). Hegoaldean hala bada, imajinatu beste lurralde batetik datorrenari dagokionez. Gainera, nahiz eta gu erabat kontra izan, “Iparraldea Frantzia da” esaten segitzen dugu maiz. Kanpotartzat jotzen badugu, ez da erraza jendearen interesa piztea, konbentzitzea. Hor bada lana kontzientzia komun horri eusteko. Ziur naiz, hori bai, Iparraldean egundoko sorkuntza dagoela, benetan kalitate onekoa; hots, bada kalitatea, eta bada kantitatea. Arazo garrantzitsu bat ere bada, bai Hegoaldean bai Iparraldean: ikusgarritasuna lortzeko tresnarik eza. Alegia, mundu txikia bilakatu da apur bat, eta aski zaigu lau leku euskaldunetan eta bi irrati euskaldunetan agertzea, besterik ez. Zirkuitu hori handitu beharra dugu, hori lortu behar dugu. Gu saiatzen ari gara zer edo zer proposatzen, bederen, eta Iparroratza zigilua sortu genuen. Hasieran, asmoa zen diskoetxe bat sortzea, baina diskoen aroa amaitu zen. Hortaz, nahi genuke kolektibo bat izatea, eta Ipar Euskal Herriko musikari euskaldun guztiak parte hartzera, bat egitera, gonbidatu. Zerbait erraza eta praktikoa. Nola egin, zein tresnarekin... aztertzen ari gara. Baliteke horrek ere interesa sortzen eta gauzak errazten laguntzea. Gaur egun, Iparraldean zein Euskal Herri osoan, halako formuletan pentsatzen ahal dugu, jende gehienak modu errazean kontsumitu nahi baitu. Entzun nahi duen hori ez badu bi klik eginda lortzen, ez du ordubete ematen bila, beste leku batera joaten da; hainbeste aukera daudenez, azkenean ahaztu egiten da. Geure tresnak sortzeko eta egungoetara egokitzeko, lan ikaragarria dugu egiteko. Betiko eztabaidak dira: YouTuben sartu nahi dugun ala ez, YouTuberen moduko enpresa handiei lagundu edo horietan parte hartu nahi dugun ala ez... Horretan sartu gabe, jendearen belarrietara nola iritsi pentsatu behar dugu, batez ere gazteen belarrietara, eta haiek aipatu plataformaren eta bertsuen bidez entzuten dute musika. Gure betiko historia, baina oreka ere lortu behar da etikaren eta eraginkortasunaren artean. Purista izanez eta gure etikari eutsiz, arima garbitzen dugu, baina euskarari ez diogu behar duen laguntza ematen, ez gara eraginkorrak horretan. Ez diot gauzak ahal bezain modu komertzialean egin behar ditugunik, baina tresnak sortzea lortu behar dugu, eta egokitzea, belarri pila batera iristeko. Euskal sortzaileentzat, oro har, kezka delakoan nago: benetako masa batengana heldu ezean, azkenean mundu txikia bilakatuko da gizartean, eta guk ez dugu nahi gizarteko mundu txiki bat, gizarte euskalduna baizik. Badago zer hausnartu, beraz. Greba digitalaren ondoren, hasi da euskal kulturako eragileen eta aktoreen arteko mugimendua sortzen, musikariak, idazleak, ilustratzaileak... bildurik, baita haien inguruan dauden egiturak ere. Baina, nire ustez, irratiek, dendek... euskarazko musika eta kulturarekin zerikusia duten guztiek ere bat egin behar dute. Gogoeta orokorra eragin behar dugu, dena une berean sustatzea lortu behar dugulako, oso gauza zaila dena. Sorkuntza beharrezkoa da, bai, baina baita hura jendartean zabaltzeko modua ere, denengana iristeko. Tresna erraz eta egokiak behar dira, eta horiei eusteko dirua ere bai. Horretaz guztiaz denon artean hitz egin behar dugu; besteak kontuan hartu gabe nork bere aldetik jotzen badu, porrota iznago da beti. Horixe da gure lana orain: dena batera nola bultzatu aztertzeko antolatzea, aintzat hartuta sorkuntza, hedapena, hortik bizi nahi dutenentzako errentagarritasun ekonomikoa... denak aurrera segi dezan. Horretan ari gara.

KOLKOTIK

Biharko egunkarian irakurri nahiko zenukeen albistea? Euskarak ofizialtasuna lortu duela Ipar Euskal Herrian.

Larunbat gau baterako plan onena? Kontzertua eman.

Zer ez da falta inoiz zure hozkailuan? Batzuetan, deus ez da izatea barruan, beraz, ez da halakorik, kar-kar!

Zer ikusten duzu ispiluaren aurrean jartzen zarenean? Ufa! Asko aldatzen den gauza bat, egun batetik bestera ez dut gauza bera ikusten.

Zerk ematen dizu beldurra? Neure buruak, kar-kar!

Zerk alaitzen dizu eguna? Gauza askok. Besterik gabe, eguzkiaren argiak.

Zerk ateratzen zaitu zeure onetik? Gauza asko izaten ahal dira... Gertatzen zaidanean pentsatu eta gero ahaztu egiten dut. Badut neure burua babesteko memoria bat, eta dena ezabatzen dut!

Zerk ematen dizu lotsa? Nire tripa izaten ahal da, kar-kar! Egun batzuetan, ispilu aurrean neure burua itsusi ikusten dudanean, horixe izaten da nire kezka, kar-kar!

Bizitzako plazer txiki bat? Milaka dauzkat. Adibidez, oinez noala airea sentitu besoen gainean.

Musikari bat? Manu Chao.

Musika talde bat? Pearl Jam.

Zuk edo zuek emandako kontzertu bat? Alegiako gaztetxean Bronze taldearekin batera eman genuena. Hura jotzen ari zela, Ertzaintza iritsi, eta geratzeko esan zigun, zarata handia zegoelako. Betea zegoen aretoa, eta proposatu genuen material guztia lurrera jaistea eta bertan jotzea. Jendeak inguraturik eman genuen kontzertua, eta eman ditugunen arteko onenetakoa izan zen, kristorena.

Eta zuk ikusitako bat? Asko. Negu Gorriakena Baionan; Manu Chaok Fermin Muguruzarekin egindako Jai-Alai Katumbi Express biran, Lesakako Zambra diskotekakoa; Rage Against The Machine Donostian; AC/DC Bartzelonan... Horrelako gauza batzuk ezin dituzu ahaztu.

Bi arrazoi euskara ikasteko? Euskara ikasten duzunean, mundu bat irekitzen zaizu; eta euskalduna izatea proiektu batean sartzea da. Hori gehiago lotzen dut etorkizunarekin iraganarekin baino.

Labur esanda, nolakoa da Jurgi Ekiza? Aldakorra, kar-kar! Eta gero eta baketsuagoa, nire ustez. Bere buruarekin gero eta hobeto dagoena, eta hori ez dago batere gaizki.

 

 

 

“Medikuon armarik indartsuena hizkuntza da”

felix

Felix Zubia

Osasuna, komunikazioa eta dibulgazioa egunerokoak ditu Felix Zubia Olaskoaga (Zarautz, 1974) medikuak. Donostiako Ospitaleko Zainketa Intentsiboetako Unitatean egiten du lan, EHUn irakaslea da, eta igandero Osasun Etxea irratsaioa egiten du Euskadi Irratian, osasun gaiak jorratzeko eta argitzeko. Hitza eta jakintza, hizkuntza eta ezagutza, lagun eta tresna ditu bertsotan ere jarduten duen medikuak. Elkarrizketa martxoaren 11n egin genuen, covid-19aren krisiaren hastapenean. Eñaut Mitxelena. Argazkiak: Amaia Zabalo.

COVID-19a. Zer ikasbide atera beharko genuke, ateratzen badugu, afera honetatik?
Aurrenekoa, gaixotasun infekziosoak hor daudela. Ondoren, gure gizarte antolaketa bera ere, bizimodua, arriskutsua izan daitekeela. Hau da, hainbesteko turismorik ez balitz, hain mundu globalizatua ez balitz, gaixotasunak ere ez lirateke hain erraz zabalduko, beharbada. Gero, osasun publikoa denon ardura dela; osasun arloko langileena ez ezik, pertsona guztiona ere: azken finean, nik hartzen ditudan erabakiek beste guztiei eragiten diete. Azkenik, modu osasungarriagoan bizitzen ikasteak badauzkala denontzako babes eragin batzuk.
Osasuna hizpide, dibulgazio lana egiten duzu bai irratian bai hitzaldietan. Zenbateraino da garrantzitsua halako lana, guztioi eragiten digun alor horretan?
Osasun langileon eta, batez ere, medikuon akats handienetako bat izan da geure buruari gehiegi begiratzen diogula, eta ez dugula ulertzen osasuna denon kontua dela. Jende guztiari zenbat eta hezkuntza gehiago eman, zenbat eta osasun kultura zabalagoa izan, denontzat hobe: bai geure burua bai ingurukoak zaintzeko, baita edozein arazo denean neurriz jokatzeko ere. Dibulgazio lana horregatik gustatzen zait. Nire ustez, gizarte informatua ona da alderdi guztietatik, eta profesionalon ardura da hori egitea. Hizkuntza ulergarrian egitea lortzen baldin badugu, hobe; eta, noski, euskaraz egitea lortzen badugu, are hobeto.
Zer-nolako garrantzia du komunikazioak medikuen eguneroko jardunean? Eta ZIUn?
Dudarik gabe, garrantzitsua da. Medikuon armarik indartsuena hizkuntza da, gure sendabide eta gauza guztietarako. Lehenik eta behin, paziente bati elkarrizketa egin behar diogu, ahoz. Gaur egun, informazio iturririk handiena pertsona horrek kontatzen diguna da. Gero, azterketa fisikoak eta teknologia guztiak dauzkagu, baina batez ere elkarrizketak inporta du. Ondoren, nik pertsona horri komunikazioa itzuli behar diot, esplikatuz zer duen, edo nik zer dakidan, behintzat; azaldu behar diot zein proba egingo dugun eta zein ez, eta zergatik; eta, azkenik, zein tratamendu egingo dugun. Tratamendu hori bete dadin lortzeko ahalegina ere egin behar dugu, eta, horretarako, komunikazio ekintza eraginkorra behar dugu. Hori lortu ezean, gaizki gabiltza.
Eta zer da komunikazio ona medikuarenean?
Denborarekin ere ikasten da, baina pertsonarekin hizketan ari zarenean, gutxi gorabehera badakizu zer nahi duen eta zer jakin nahi duen. Sendagileok egia esan beharra dugu beti, gezurrik sekula ez, bestela konfiantza galdua daukazu. Horrez gain, pixkanaka esan behar dira gauzak, ahal dela, bederen, informazioa brast bota gabe. Gero, elkar ezagutu ahala, pazienteak berak eskatzen dizu informazioa, berak esaten dizu zenbateraino jakin nahi duen. Elkarrizketan aurrera zoazen heinean, gehiago galdetzen duen ala ez ikusten duzu. Hortaz, informazioa pixkanaka askatzen duzu, eta, gehiago eskatzen badu, askatzen jarraitzen duzu; ez badu gehiago eskatzen, aldiz, emango diozu gehiago beste egun batean, eta hurrengoan pixka bat gehiago... Era berean, beti da garrantzitsua, errealista izanik eta egia ahoan, informazioa baikorra izatea, ahal bada. Ezin denean ezin da, baina zirrikituren bat baldin badago, utzi irekita. Zeren borrokatzeko gaitasuna ere beharrezkoa baitugu, eta hori ere lortu behar dugu. Guztiz galdua baldin badago, garbi esan behar da, baina aukera dagoen bitartean... eutsi.
Esan duzu hizkuntza dela zuen tresnarik garrantzitsuena. Hortaz, gaixoak beren ama hizkuntzan artatzea oso inportantea da.
Bai. Hor, tranpa handia dago: zer nahi duzu, mediku ona ala euskalduna? Hori ezinezkoa da. Gaur egun, euskaldun bat ongi tratatzeko, mediku euskalduna behar da. Baina berdin gertatzen da mundu osoan, ez da euskaldunok bereziak garelako. Inori ez zaio bururatuko bere hizkuntza menderatzen ez duen sendagile batengana joatea, oso ona izan arren. Zergatik? Komunikazioa eten egiten delako, eta gaizki garatzen delako. Horri buruzko ebidentziak gero eta gehiago dira, euskaraz eta munduko hizkuntza guztietan. Medikuaren eta pazientearen arteko hizkuntza komunikazioa ez bada bera, komunikazio hori ez da egokia, arretari kalte egiten dio. Eskubide kontuaz gain, kalitate kontua ere bada, bai eta ziurtasun kontua ere: ikusi da akatsak egiteko arriskua askoz handiagoa dela, eta gaizki tratatzeko aukera ere bai. Adibidez, MIR azterketa egin nahi baduzu, eta atzerritarra baldin bazara, nolabaiteko gaztelania maila duzula frogatu behar duzu, bestela ezin zara aurkeztu. Logikoa da. Gauza da zergatik ez den hala izaten alderantzizkoetan edo beste hizkuntza batzuetan, naturalki gainera. Halere, uste dut hau ere poliki-poliki aldatzen ari dela.
Bai?
Bai. Baina prestigio borroka dago kontu honetan, eta politikaren mundua ere hor dabil: irakaskuntzaren gerra galdu egin zuten, eta orain euskara inork ez du dudan jartzen. Horrexegatik prestigioaren borroka: nik euskara bigarren mailako hizkuntza gisa jarri nahi badut, baserritar ezjakinen hizkuntza balitz bezala, baztertu, non dago prestigioaren borroka? Osasungintzan. Horregatik, adibidea ez da kasualitatea.
Halako esaldia entzuten duzunean, “Mediku euskalduna ala...”, zer pasatzen zaizu burutik?
Ikaragarri haserretzen naiz, alde askotatik. Batez ere, iradokitzen duelako mediku euskaldunok txarrak garela, baina badakigu ez garela halakoak. Bigarrenik, oximorona delako, berez. Hau da, mediku onak pazientearen hizkuntza menderatu beharra dauka, munduko hizkuntza guztiei dagokienez. Hori ez diogu hemen bakarrik, nazioarteko toki guztietan dago onartuta.  Hemen zergatik ez?  Horrez gain, ezin da ezjakintasunaren apologia egin: nire ezjakintasuna ezin dut saldu gauza ona balitz bezala. Bada, kasu batzuetan, hori egin da, eta astakeria hutsa da. Ez badakit, hutsunea onartu beharko dut, eta betetzen saiatu. Askoz logikoagoa litzateke.
Hobera egin al du euskararen erabilerak Osakidetzan?
Bai, bai. Nik ezagutu nuenean (1992an hasi nintzen karrera ikasten), hau mundu guztiz erdalduna zen, eta ikaragarri aldatzen ari da, pixkanaka. Asko dugu egiteko, dudarik gabe, baina profesional euskaldunak gero eta gehiago gara, eta harremanak euskaraz ere bai.  Azken urratsa egitea falta zaigu: euskara lan hizkuntza bihurtu. Beste alor askotan gertatzen ari den bezala, historia klinikoak euskaraz idatzi nahi ditugu, eta lana euskaraz egin, ez ahozko komunikazioan bakarrik. Bidea egiten ari da, baina eskatuko nieke erabiltzaile guztiei laguntzeko bide horretan. Hau da, faborez euskaraz egiteko eta hala egin diezaieten eskatzeko. Norbait gaizki datorrenean ez gara hasiko “Baina...”, ez da harrotzeko unea; hala ere, aurreneko euskara eskaera, behintzat, egin dezatela, presioa eragiteko.
Heriotzaren eta bizitzaren arteko muga ospitaleko beste inon baino meheagoa izango da ZIUn, eta egoera gogorrak egunero bizi izango dituzue. Nolakoa da zure egunerokoa? Hau da, nola eramaten da hori?
Emaitzaren kontzeptua pixka bat aldentzen ikasten dugu. Nik ahalik eta profesional onena izan behar dut, ahalik eta ondoena prestatua dagoena, eta lana ahalik eta ondoena egiten duena. Baina emaitza ez da halakoa: nik ez dut inor salbatzen, eta niregatik ez da inor hiltzen. Nik lana ahalik eta ondoena egin behar dut, eta emaitzak izan behar du, noski, ahalik eta onena. Baina ezin dut egun batean goian egon eta hurrengoan behean; hori ezinezkoa da. Bizitzaren gaineko ikuspuntua aldatu egiten dizu: heriotza hor dago, alde horretatik denok gara zaurgarriak edo ahulak, eta beste gauza batzuk estimatzen ikasten duzu.
ZIUn lehen aldiz sartu zen Felix eta oraingoa, oso ezberdinak dira?
Ez oso, baina izan ditu bilakaera eta aldaketa, bai. Batez ere, ez da hain dogmatikoa, eta pertsonenganako hurbiltasuna gero eta gehiago estimatzen du.
Beraz, gero eta latzagoak egingo zaizkizu lanean ikusten dituzun egoerak.
Bai, baina bizitzaren zatitzat jotzen ditudalako ere bai. Esaten dute, adineko lankideek ere esaten dute, egoerak gero eta gogorragoak egiten direla, haiek ere bizi izan dutela hori: 30 urterekin hasi zirenean baino gogorragoa egiten zaie orain, 60 urterekin, hori guztia eramatea, kontrakoa pentsa badaiteke ere. Dena den, naturaltasunez-edo begiratzen diezu: hau bizitzaren zati bat da. Denok gaude edozein unetan horrelako gauza bat jasateko arriskuan edo egoeran; arriskuan baino, egoeran, eta bizitzaren zati bat da. Horretan laguntzea gauza ederra da.
Heriotza tabua al da oraindik?
Bai, neurri handi batean; gainera, duela 100 urte baino tabu handiagoa, dudarik gabe. Gure aitona-amonen belaunaldiek gorpuak etxean izaten zituzten, beilatokia etxea bera izaten zen. Gaur egun, hori ez dugu onartu ere egiten ia. Gainera, beilatokiak hirigunetik urrundu ditugu, bisita motzak egiten dira, ahalik eta azkarrena ehorzten da, edo erre, edo dena delakoa, eta ahaztu.  Tabu bihurtu dugu, eta nik uste dut hori ez dela naturala, ez eta egokia ere. Bizitzaren zati bat da, eta naturaltasun handiagoz bizi beharko genuke.
Bertsotan ere aritzen zara, eta Zarauzko Motxian bertso eskolako kidea zara. Zer ematen dizu bertsoak?
Bertsotan egiten bakarrik ikasi nuen, eta plazan berandu sartu nintzen, karrera dagoeneko amaituta, eta horretarako asmorik gabe, gainera. Niretzat, bertsoa da hieroglifikoa, puzzlea edo gurutzegrama osatutakoan sortzen den plazer bera ematen dizun jolasa. Hau da, niretzat ariketa mentala da; piezak osatzeaz gain, zeure burua adierazten duzu, barrena askatzen duzu. Ariketa horrek barrenak lasaitzen dizkit, nolabait esatearren, nire sentimenduak adierazteko bide bat izateak askatu egiten nau. Zarautzen bertso eskola sortu zutela esan zidatenean, izena eman nuen, ongi pasatzeko besterik ez. Alegia, ez nuen inolako asmorik txapelketetan parte hartzeko eta plazetan kantatzeko. Hasi, kantatu, kantatu... baina oraindik ere ez ditut urtean 10 plaza egingo. Oso gutxi, behin ere ez ditut gehiago egin, baina behin ere ez dut bilatu.
Hortaz, terapeutikoa al da bertsotan aritzea?
Niretzat bai, dudarik gabe.
Eta pazienteentzat bertsoak entzutea terapeutikoa litzateke?
Bai, ziur. Gaur egun, badago joera orokorra osasungintzan, eta batez ere zainketa intentsiboen munduan, gizatiarrago bihurtzeko. Batzuek musikoterapiak eta horrelako gauzak egiten dituzte; nik neuk, eta benetan diot, bertsoterapiak egingo nituzke.
Inoiz egin al diozu gaixoren bati?
Asko kontziente dauzkagu, eta behin baino gehiagotan kantatu dut. Batzuk ez dira hemen kontatzekoak, baina memento oso politak ere izaten dira. Politenetako bat izan zen urtebetetze eguna zuen gaixo batena: “Hementxe natxiok, nire urtebetetzean eta ospatu ezinda...”. Zer nahiko zukeen galdetu nion, eta bertsozalea zela esan zidan. Orduan, nik: “A, bai? Nik bertso bat kantatuko banizu?”. Eta kantatu nion, eta hark, gainera, erantzun egin zidan. Ederra izan zen.

KOLKOTIK  

Biharko egunkarian irakurri nahiko zenukeen albistea?
Gaur, badugula koronabirusaren aurkako txertoa. Bestela,  letra txikia leitzeko gaitasun handiagoa daukagula, hainbeste titularri begira egon gabe.
Larunbat gau baterako plan onena?
45 urte eta bi haur ditudan honetan,  familiarekin afaltzera joan eta denok une goxo bat pasatzea. Duela urte batzuk... beste gauza bat erantzungo nizun.
Zer ez da falta inoiz zure hozkailuan?
Esnea.
Zer ikusten duzu ispiluaren aurrean jartzen zarenean?
Kopeta atzeraka egiten ari zaion pertsona bat, baina irribarreari eusten diona.
Zerk ematen dizu beldurra?
Gauza gutxik. Errespetua gauza askok, eta beldurra pertsonaren eromenak, batez ere: psikosi kolektiboak, elkar  erotzeko gure ahalmenak.
Zerk alaitzen dizu eguna?
Irribarre batek, askotan, edo elkarri laguntzeko keinu batek.
Zerk ateratzen zaitu zeure onetik?
Berekoikeriak, gehienbat, nork bere burua baino ez izatea kontuan.
Zerk ematen dizu lotsa?
Konturatu gabe hanka sartzeak eta gero konturatzeak.
Bizitzako plazer txiki bat?
Txuleta puska bat jatea.
Zer da arrakasta zuretzat?
Zeu izanez zeure buruarekin konforme bizitzea.
Bertsotan, txapelketa ala edozein herriko plaza?
Dudarik gabe, edozein herriko plaza.
Medikuei buruzko telesailak gustuko al dituzu?
Ez, eta ez ditut ikusten, gehienak errealitatetik oso urruti daudelako.
Bi arrazoi euskara ikasteko?
Bat: mundua ikusteko bestelako ikuspuntua da. Bi, eta batik bat: jende asko ezagutzeko aukera emango dizu, eta pertsona horiekin komunikazio naturala izateko bidea.
Labur esanda, nolakoa da Felix Zubia?
Ufa! Ez dakit! Ahalik eta ondoena bizitzen saiatzen den pertsona, nahiz eta ez asmatu.

“Itxialdi honetan, kulturak duen garrantziaz jabetu behar dugu”

ylenia

Aurpegi ezaguna da Ylenia Baglietto (Eibar, 1986) aktorearena, ez soilik euskal ikusleen artean. Espainiako telebista publikoko Acacias 38n jokatutako rolak egin du ezagun, baina duela 10 urte Goenkale folletoian hasi zenetik ikusi izan dugu pantaila txikian; harrezkero, makina bat saio eta antzezlanetan aritu izan da. Egun ere, itxialdi betean, ETB1 ematen ari den Etxekoak telesailean parte hartzen ari da, nahiz eta, sektoreko gehienen antzera, beste hainbat lan bertan behera geratu zaizkion. Bilbon dago konfinatuta, sare sozialetan aktibo eta egoera gaitzari baikortasunez aurre egin nahian. Eñaut Mitxelena. Argazkiak: Loinaz Actores.

Gehiago irakurri: “Itxialdi honetan, kulturak duen garrantziaz jabetu behar dugu”

“Asko aipatzen da Eliza, baina estamentu medikua askoz ere okerragoa da”

 BEA SEVER

 Aniztasuna aldarri

bea

Bea Sever Egañaren (Algorta, 1973) bizitza goitik behera aldatu zen, duela bost urte, alabatzat zuena semea zela jakin zuenean. Gaur egun, sexologoa eta kazetaria izateaz gain, Naizen Euskal Herriko Adin Txikiko Transexualen Familien Elkartearen bozeramailea da. Sari asko jaso dituzte azkenaldian: Bihotza saria, Donostiako Hiritar Merezimenduaren Domina, Sabino Arana Fundazioaren saria… Eta Laiak saria jasoko dute, Iñigo Lamarkarekin batera, martxoaren 28an. M. Egimendi. Argazkiak: Mikel Martinez de Trespuentes.

Gauzak ondo egiten ari zareten seinale? Ala euskal gizartea uste baino solidario eta ulerkorragoa da?

Gauza biengatik dela esango nuke. Alde batetik, pentsatu nahi dut gauzak ondo egiten ditugula; bestetik, euskal gizartea prest zegoen aniztasuna ulertzeko eta onartzeko. Are gehiago inguruari begiratzen badiogu. Espainiako estatuan, atzerapausoak ere egin dira, gaia hezkuntza protokoloetatik ateratzea, adibidez; Frantzian, berriz, ez dago transexualitate legerik ere, oso atzeratuta daude. Guk hiru familia ditugu Hendaian, eta saiatzen dira egin beharrekoak Gurutzetako ospitalean egiten (hori posible da, gurasoetako bat Irunen lanean badabil, gizarte segurantza dutelako). Legerik ezean, eskolan zerbait lortzea eskolaren borondatearen mende dago... Hego Euskal Herrian, aldiz, jarrera positiboa jaso dugu bai gizartearengandik bai erakunde eta komunikabideetatik. Hedabideek sekulako laguntza eman digute, gure ahotsa zabaldu duten heinean, eta gero eta familia gehiago hurbildu zaizkigu. Komunikabideetan agertzen garen bakoitzean igartzen dugu familia gehiago hurbiltzen direla. Duela lauzpabost urte, familiak iristen zitzaizkigunean, denbora luzea zeramaten zer gertatzen zitzaien ulertu ezinik; orain, ordea, susmoren bat eduki eta gure berri izaten dutenean, denbora gutxian hurbiltzen dira. Gero, kasua baieztatu egingo da, ala ez; edo aurrerapausoak egingo dituzte, ala ez; baina lehenago etortzen dira, eta hazkundea oso handia da. Hortaz, gizartea prest zegoen, eta geuk ere asmatu dugu, nonbait. Elkartean, oso familia eredu ezberdinak daude, kulturalki, ekonomikoki, politikoki... Horregatik, gure gaiaren gaineko jarrera besterik ez agertzen saiatu behar izan gara, gure mezua aniztasunaren onarpenari buruzkoa baino ez dadin izan. Ondorioz, mezua ez da izan oso bortitza, elkarte barruko orekari eutsi behar izan diogulako, taldean oso iritzi ezberdinak daudelako. Hasiera-hasieratik izan dugu oso argi orain modan dagoen gauza bat: gure helburu nagusia elkar zaintzea da, familien arteko sarea osatzea, elkar zaintzeko. Hori beste edozeren aurretik jarri dugu beti, eta horrek, batzuetan, gure jarrera baldintzatu du. Baina emaitza ez da hain txarra izan...

Frantzian legerik ez dela esan duzu. Orduan, zailagoa da egoera Ipar Euskal Herrian?

Bai, hiru familia ditugu Hendaian, eta, aipatu eskolako arazoez gain, zerbitzu medikua jasotzeko Bordelera joan beharko lukete; hala ere, gauzak dauden bezala egonda, nahiago dute Gurutzetara etorri. Nafarroako bi familietan, berriz, ama frantsesa da, eta semeek nazionalitate bikoitza dutenez, lehendabizi Espainian egin dute erregistroko aldaketa, gero horrekin Frantzian saiatzeko, han askoz ere zailagoa delako. Askotan pentsatu izan dugu Ipar Euskal Herrian ere lanean hasi beharko genukeela, hemen egin genuen bezala, hedabideetara joz, baina lanez gainezka gaude hemen, eta ezin dugu.

Gizartearen onarpen hori errazago gertatu da umeak direlako?

Bai, zalantza barik. Orain arte, transexualitatearen inguruko pertzepzioa bazterkeriarekin eta irudi negatiboarekin lotu izan dugu, bizimodu hori pertsona transexualak hartutako erabakiaren ondorioa zela ulertzen zen. Alabaina, haurrak agertu direnean, bertan behera geratu da uste hori, eta horrek bidea erraztu digu. Pertsona transexual helduekin hitz egiten dugunean, elkartea agertu izana eskertzen digute, haiek ere ikusgai jarri ditugulako eta haien egoera beste modu batean ulertzeko esparrua zabaldu dugulako. Baina geuk ere eskertzen diegu haiei hain egoera zailean bidea zabaldu izana. Haiek hor daudelako egin ahal izan dugu guk geure bidea.

Arinago onartu da transexualitatea jendartean, homosexualitatearekin eta lesbianismoarekin alderatuta?

Ez, inolaz ere ez! Stonewalleko istiluak hasi zirenean, borrokaren buruan emakume transexualak egon ziren. Gero, 1990ean, homosexualitatea buruko gaitzen zerrendatik kendu zuten; transexualitatea, aldiz, iaz. Pentsa, a zer atzerapena! LGTB mugimenduan, pertsona transexualak oso baztertuta sentitu izan dira: nahiz eta haiek hasi borrokan, lorpenak homosexualentzat bakarrik izan direla sentitu dute, nolabait. Transexualen bidea, hortaz, askoz ere luzeagoa izan da, eta zailagoa. Urte pilo bat gehiago itxaron behar izan dugu, eta, gainera, haurrak agertu arte. Ziurrenik, transexualek bidea homosexualekin batera egin izan balute, umeak lehenago agertuko ziren, baina ez zen horrela izan.

Naizenek harrera ona izan arren, badira bazterkeria kasuak ere, ezta?

Bai, aurrerapauso handiak eman ditugu, baina oraindik ere oztopo asko ditugu. Eskoletan, adibidez, badaude jazarpen kasuak, umeen artean, baita irakasleengandik ere, eta hori larriagoa da. Osasun arloan, berriz, oraindik ere patologiatzat hartzen dute kasu askotan, eta arazo asko izaten ditugu. Eta gizartean jarrera oro har positiboa bada ere, lehengoan esan zigun Nafarroako 12 urteko gaztetxo batek lagunekin parkean zegoela heldu bat etorri zitzaiola esanez alde egiteko, han ez zutelako transik nahi. Horrelakoak gertatzen dira eta, hain bortitzak izan gabe ere, aurrez aurre esan gabe, beste batzuetan isolatu ere egiten dituzte.

Beldurra ematen dizuete Voxenaren moduko jarrerek?

Horien atzean dagoenak ematen digu beldurra, azken finean gizartean dagoen zerbaiten isla direlako. Zein gaizki ari garen, horrelako ideologiek halako arrakasta izateko! Gure erantzuna da, eta bereziki nirea, sexologoa naizen aldetik, hezkuntza falta dela. Izan ere, legeak egin ditzakegu, edo zigorraren bidetik joan gaitezke, baina hezkuntza lantzen ez dugun bitartean, ezin izango dugu aurrera egin.

Hego Euskal Herriko zenbat familia batzen ditu gaur egun Naizenek?

150 familia inguru, baina ezin da kopuru zehatzik eman, hilabete batetik bestera igotzen delako. Gainera, badira hurbildu arren, elkartean inoiz sartuko ez diren familiak, beste jatorri batekoak edo beste kultur komunitate batekoak direlako. Batzuetan, amak argi ikusten du eta aitak gutxi gorabehea, baina ez dute euren komunitatearen babesik, eta oso zaila da eurentzat aurrerapausoak ematea. Hurbiltzen dira, zalantzak argitzera eta, nolabaiteko harremana dute gurekin, baina ez dira sartuko. Badira bakarrik etortzen diren gazteak ere, familiaren babesik ez dutelako (adibidez, gurasoak eliza ebanjelikoan dituzten batzuk); edota etxebizitza babestuetan bizi diren gazteei ere egiten diegu jarraipena eta laguntzen diegu hezitzaileei, baina horiek ere ez dira inoiz elkartean sartuko. Orduan, 150 familia gara gutxi gorabehera, baina inguruan beste jende asko dugu, eta laguntza berdin-berdin ematen diegu.

Nola heltzen dira elkartera familiaren babesik ez duten gazte horiek?

Asko, desesperatuta. Bakarrik etorrita, guk ezin ditugu artatu, adin txikikoak direlako, baina beste gazte trans batzuekin jartzen ditugu harremanetan, askatasun esparru txiki bat eduki dezaten, Whatsapp taldean sartu edo euren artean geratzeko, zalantzak argitzeko... Eta ez hori bakarrik. Baditugu inguruan oso familia irekiak, ezkerrekoak eta modernoak izan arren, egoera ikusi nahi ez dutenak. Eta nik egiten nuen akats berbera egiten dute: umeari esan nagusitan nahi duena izango dela. Haatik, kontua ez da nagusitan, ezta nahi izatea ere, dagoeneko badena ikustea baizik. Guraso horiek ez dute ikusten nor den benetan beren haurra, eta horrek azkenean sufrimendua dakar. Horrelakoak ikusten ditugu, baina guregana gerturatzen ez diren bitartean, gu ez gara haiengana hurbilduko. Batzuetan etortzen zaizkigu haurren amamak, irakasleak, izekoak... gurasoek ez dutelako ezer jakin nahi. Horrelakoak nahikotxo ezagutzen ditugu, baina denbora beharko dute, familia bakoitzak bere erritmoak ditu. Guk hor ezin dugu ezer egin, ezin gara hor sartu, bai baitakigu hori ez dela eraginkorra, ikusi nahi ez duenak ez duelako ikusten.

Zein dira elkartearen egungo erronka nagusiak?

Erronka handienetako bat EAEko 2012ko legea moldatzea da, oso zaharkitua geratu delako. Lanean jarraituko dugu alderdi politikoekin lege berria aurrera ateratzeko, gure seme-alaben eskubideak bermatzeko beharrezkoak diren gauza asko ez daudelako idatzita oraingo legean. Eta horrekin lotuta, hobekuntza handia egin behar da oraindik osasun zerbitzuetan, Munduko Osasun Erakundeak transexualitatea patologien zerrendatik kendu arren, ez direlako behar diren urratsak egin.

2012ko legea aldatzeak zer onura ekarriko lieke haur transexualei?

Lege hori aitzindaria izan zen, eta horrexegatik geratu da zaharkitua. Nafarroan, 2017an egin zen legea, eta Transexualitate Legea ez bazen ere (Euskadikoa hala da), baizik eta LGTBri buruzkoa, oro har, gure eskaera guztiak jasotzea lortu genuen, eta oso pozik gaude. Hortaz, horren antzekoa nahi dugu EAErako ere. Haurren kontu asko sartu nahi ditugu, orduan adin txikikoak ez zirelako kontuan hartu. Lege horren garapenak aldaketak ekarriko ditu, adibidez, hezkuntzan. Curriculumean, gaia maila guztietan txertatzea nahi dugu, ez haurren mailetan bakarrik. Izan ere, gaur egun, transexualitatea ez da lantzen ez irakasle eskolan ez psikologia ikasketetan ez gizarte hezitzaileenetan ez inolako gradutan. Orduan, adin txikikoekin lan egin behar duten profesionalek ez badute ikasi, nola jakingo dute bidelagun izaten? Guk ikusten dugu gaia haur hezkuntzan lantzen denean, gelan haurren bat dagoelako edo, naturaltasun osoz onartzen dutela umeek. Zenbat eta beranduago heldu gaiari, orduan eta arazo gehiago. Bestetik, osasun arloan, gure haurrek oraindik ere psikiatria zerbitzura joan behar dute. Aurrerapauso handia egin zen Ekai Lersundi hil ostean, psikiatrarenera egin beharreko bisitak, endokrinoarekin bildu aurretik, bakarrera mugatu zirelako. Baina badu zentzurik, beste edozeinek hartzen dituen tratamendu berak hartzeko, gure haurrek nahitaez psikiatrarekin hitz egin behar izateak? Ez du esan, bada, Munduko Osasun Erakundeak jada ez dela buruko gaitza! Eta buruko gaitzen bat baztertu behar badute, jar dezatela profesional “transpositibo” bat, behintzat, psikologoa edo gizarte hezitzailea edo bestelako profesional bat, baina ez psikiatra. Gure ustez, egokiena sexologoa izango litzateke. Hala ere, nahiz eta gauza hauek guztiak legean aipatu, badakigu legearen garapenak lanketa beharko duela, eta borroka latza izango dela. Izan ere, asko aipatzen da Eliza, baina estamentu medikua askoz ere zailagoa eta okerragoa da.

Zein izaten dira psikiatraren kontsultatik igaro osteko urratsak?

Berez, txikiak ez dira joaten genero unitateetara; tira, helduak ere ez, nahi ez badute. Unitate horietara jotzen dute hormona tratamendua nahi dutenek, eta umeek ez dute behar pubertarora arte. Orduan joango dira, baina aldaketaren bat egin nahi badute, bestela ez. Burutik kendu beharra dugu mundu guztiak nahi duela tratamendua, eta argi eduki behar dugu umeekin pubertarora arte ez dela ezer egiten. Orduan, tratamendua nahi izanez gero, psikiatriarenera joan beharko dute, edozertan hasi aurretik. Memento horretan, badute aukera inhibitzaileak edo blokeatzaileak hartzeko. Ohiko botikak dira, pubertaro goiztiarra duten gazteek hartzen dituzten berak. Tratamenduak ezin du luzea izan, hezurretan arazoak sor daitezkeelako (osteoporosia, kasu), baina epe motzean ez dute arazorik eragiten, eta hartzeari utzitakoan gorputzak bere bidea jarraitzen du. Gure haurrek, ondoren, nahi izanez gero, hormona tratamendu gurutzatua hartzen dute, gorputzak pubertaroan kontrako zentzuan joka dezan. Hau da, obarioak dituzten mutilek testosterona hartzen dute; neskek, aldiz, estrogenoak. Tratamendu hauek ez dira bereziki prestatu pertsona transexualentzat, beste populazio talde batzuetan ere ohiko tratamenduak dira, baina gure haurrek psikiatriarekin bildu behar dute. Tratamendua hasteko adina norbere garapenaren araberakoa da, baina 18 urte bete aurretik ezin da ebakuntzarik egin. Hala ere, ikusten ari gara transexualitatea txikitan onartutako umeen kasuan, ez dutenez ukazioa sufritu, ez dutela horrenbeste jotzen ebakuntzara: badakite zakila duten neskak eta alua duten mutilak daudela, eta ez dute hainbesteko arazorik beren genitalekin. Ebakuntzak interes handiagoa pizten du aldaketa geroago egin dutenen artean.

Naizenek badu jarrera jakinik tratamenduen edota kirurgiaren alde edo kontra?

Ez. Familien artean, denetik dago. Batzuek ebakuntza nahi dute, beste batzuek ez... Guk umeei norbere gorputza maitatzen irakasten diegu, eta gero, bakoitzak hartzen duen erabakia hartzen duela, babestu egiten dugu, eta laguntza ematen diegu. Zerbitzu medikuen jarrera errespetuzkoa izatea eskatzen dugu, noski. Gure mezu orokorra da nork bere burua maitatu behar duela, baina hipokritak ere ezin gara izan. Nik ile urdinak tindatzen baditut, zelan esango diot 15 urteko neska bati bizarra uzteko? Jakinaren gainean, gainera, emakume transexualen artean, trans direla igartzen bazaie, langabezia tasa oso handia dela, kalean begiratu egiten dietela, bikote harremanetan zaitasunak dituztela... Gure mezua da diren bezala zoragarriak direla, ez dagoela okerreko gorputzik; halere, hartzen dituzten erabakietan lagundu egin behar diegu, haien ondoan egon behar dugu ondo pentsa dezaten zer egin nahi duten, hartzen duten bidea errespetuzkoa eta segurua izan dadin. Guk bermatu behar dugu osasun zerbitzuetara jotzen duenak errespetuzko tratua jasoko duela, eta dena egingo dela modu transpositiboan, baina gure helburua ez da denak hara joatea, ezta inor ez joatea ere, baizik eta aukerak zabaltzea. Nik beti esaten diet, dena den, hormonek eta ebakuntzek ez dutela dena konponduko, lanketa psikologikoa ere egin beharra dagoela, ondo sentitzeko. Haientzat oso garrantzitsua da ingurukoek nola ikusten dituzten; ingurukoek haien benetako nortasuna zalantzan ez jartzeak asko errazten die bidea.

Arazoak arazo, egin daiteke balorazio positiborik?

Bada, duela bost urte pentsaezina zen zakila duten neskak eta alua duten mutilak existitzea, baina kontu hori gaur egun, pentsagarria izateaz gain, errealitate bihurtu dugu. Jende guztiak daki hori, mundu guztiak entzun du, gero eta familia gehiago hurbiltzen da guregana eta gero eta sufrimendu gutxiago dago haurren artean, gai hau pentsagarri bihurtu dugulako.

Kolkotik

Biharko egunkariak irakurri nahiko zenukeen albistea?

Alderantziz, irakurri nahi ez dudana: gazte transexual batek bere buruaz beste egin du.

Zapatu gau baterako plan onena?

Parranda lagunekin edo mahai jokoak familiarekin. Bizimodu bikoitza daramat.

Opari egiteko liburu bat?

Neskak eta mutilak, Aingeru Mayor eta Susana Monteagudorena.

Zein kontzertutara gonbidatuko zenuke lagun bat?

Kai Etxanizen kontzertu batera. Kai abeslari nafarra da, gizon transexuala eta Naizenen laguna. Sorpresa bat prestatzen ari gara harekin.

Zaletasun bat?

Mendia.

Zer moduz konpontzen zara sukaldean?

Oso gaizki! Neba sukaldaria da, baina nik gorroto dut.

Zer ez da falta inoiz zure hozkailuan?

Desastrea naiz... Umeak behin esan zidan: “Ama, ez dago ezer! Laster pobreak izango gara!”.

Zer ikusten duzu ispiluaren aurrean jartzen zarenean?

Nire helduaroaz kontzientzia hartzen hasi naiz, eta nahiko ondo daramat. Horixe ikusten dut.

Nola ikusten duzu zeure burua 20 urte barru?

Lasaiago ikusi nahiko nuke, kar-kar!

Zein da heroia zuretzat?

Zalantza barik, haur eta gazte transexualak. Gizartean hainerrotuta dagoen egitura baten aurkako borrokan dihardutelako, askotan baita gurasoen aurka ere, beren burua ikusarazteko eta benetan direna izan ahal izateko.

Zer egiten duzu erlaxatu beharra duzunean?

Telebistan dekorazio saioak ikusi, kar-kar!

Zerk ematen dizu beldurra?

Ez naiz oso beldurtia, bizitzak erakutsi dit edozein arazoren aurrean topatuko dudala bidea; zerbait esatekotan, baina, semeen sufrimenduak.

Zerk alaitzen dizu eguna?

Edozein mezu positibok, eta ingurukoak, baita ezezagunak ere, ondo ikusteak.

Zerk eragiten dizu negar?

Ingurukoen sufrimendua ikusi eta ezer egin ezin izateak.

Zerk ateratzen zaitu zeure onetik?

Jendeak besteak epaitzeak.

Zerk ematen dizu lotsa?

Abesteak! Oso txarra naiz abesten, kar-kar!

Bizitzako plazer txiki bat?

Gosaria. Une lasaia da, eta jaten asko disfrutatzen dudanez...

Zer jaten duzu?

Kiwia, ogia ahuakatea, liho haziak eta piper beltzarekin, eta te beltza.

Zer da arrakasta zuretzat?

Norbere buruarekin pozik egotea.

Bi arrazoi euskara ikasteko?

Batetik, euskara ikastean mundua zabaltzen zaizula, eta aukera gehiagorekin zeure burua kokatzeko erraztasun handiagoa izango duzula. Bestetik, gure sustraiengatik, iragana garrantzitsua delako.

Labur esanda, nolakoa da Bea Sever?

Pertsona positiboa naiz, edo saiatzen naiz izaten, behintzat.