Txanponak Historian, Historia txanponetan

txanpona

Diruaren txin-txin hotsean dantzatu izan da gizakia Historiaren parte handi batean. Ondorioz, Historia ezagutzeko modua eskaintzen dute txanponek. Euskal Herriakoa ere bai, Mikel Legorburu (Donostia, 1957) historialari eta numismatikan adituak erakutsi digunez. Eñaut Mitxelena. Argazkiak: Amaia Zabalo.

 

Aranzadi Zientzia Elkarteko Numismatika sailaren arduraduna da Legorburu, baita txanpon bildumagile porrokatua ere, gazte-gaztetatik. Bere ustez, Historiaren bide sigi-sagatsua azaltzeko bidaide egokiak dira txanponak: “Gauza askoren berri ematen digute txanponek. Zer erosiko zen txanpon batekin bere garaian? Nolakoa zen jendartea? Zein balio zuen txanpon jakin batek? Zein erregek sortu zituen eta zein lurraldetan erabili ziren? Non zegoen diru-ola? Zer-nolako sinbologia zuen? Zein hizkuntzatan agertzen zen?...”. Era berean, aztarnategietan datazio lanak egiteko ere oso baliagarriak dira. Legorbururen hitzetan, “izugarri garrantzitsua da non aurkitu diren jakitea, eta zein testuingurutan. Lurzoru batean agertu bada txanpon bat, lur geruza horretan eta gaineko nahiz azpikoetan agertutako aztarnak noizkoak diren jakiteko arrastoak emango dizkigu segur aski”. Hortaz, tamaina txikiko objektuak izanagatik, informazio handia gorde dezakete txanponek: “Normalean, gezur gutxi esaten du txanponak; dokumentuek gehiago. Askotan, txanpon batzuek erakusten digute zenbait dokumentutan ageri diren gezurrak horixe direla: gezurra”.
Euskal lurraldean girgilatutako lehen txanponak baskoiek egin zituzten, K.a. II. eta I. mendeetan. Aurretik, trukea erabiltzen zuten baskoiek. “Bertakoek ez zuten txanponik egiten, erromatarrak iritsi arte. Haiek hasi ziren Iberiar penintsulako biztanleekin, tartean baskoiekin, trukerako txanpon edo pieza metalikoak erabiltzen”. Zerbitzuak ordaintzeko ere baliatzen ziren. Esaterako, erromatarrek euren armadan mertzenario ibilitako baskoiei zilarrez ordaintzen zieten. “Zilar horrek, formarik gabeko metal puska izan beharrean, agintariren batek ipinitako ikurra izaten zuen, zilar horri bermea emateko”.
Erromatarrak euskal lurretan izan ziren epealdian, zenbait txanpon berton girgilatu ziren. “Gutxi batzuk dira, K.a. 20. urtetik K.o. 41. urtera arteko tartean eginikoak. Latinezko izkribuak dituzte”. Erromatar Inperioa indartu ahala, tokian tokiko ezaugarriak desagertu egin ziren txanponetan. Hala, K.o. IV. edo V. mendera arte, Inperioko hiri nagusietan txanpondutakoak erabiliko dira. “Errealitatean, guk ez genuen pisu handirik erromatarren historian”. Nolanahi ere, zenbait txanpon berton girgilatzeak badu bere esanahia Legorbururen ustez: “Hemen nolabaiteko autonomia bazegoela adierazten du”.
Aro nahasiak
Erroma ahultzearekin batera, Europako iparraldeko herri barbaroak iritsi ziren kontinentearen hegoaldera, V. mendean. VIII. mendetik XV. mendera bitartean, aldiz, musulmanak izan ziren nagusi Iberiar penintsulan (Euskal Herrian, soilik hegoaldean, lautadetan, egonkortu ziren). Kalitate aldetik, “izugarri onak” ziren erromatar txanponekin alderatuta, “esan daiteke Iparraldeko leinu barbaroen txanponak zabarrak direla, bai numismatika aldetik, bai arte moduan. Oso traketsak dira: metala besterik ez, ikur txikiren batekin”. Baskoien lurraldean egin zuten txanponik: “Bisigodoek txanpon bakarren bat egin zuten Calahorran. Egun, Errioxa da, baina orduan baskoien lurraldean zegoen eta Kalakorikos/Calagurris zuen izena”.
Musulmanak penintsulan hedatu ahala “hasi ziren zabaltzen arabiarren txanponak. Epealdi horretan erreinu kristauek sortutako txanponak oso traketsak ziren eta, hala, kristauek musulmanen txanponak erabiltzen zituzten askotan. Musulmanek kultura handia zuten eta txanpon horiek kultura oso bat, inperio baten nagusitasuna, islatzen zuten. Horrek bermea ematen zien txanponei”. Garai hartan, euskal lurraldean, oro har, “Al-Andalusen egiten ziren txanponak erabiltzen ziren, dihrem eta dinarrak, Kordoban girgilatutakoak”. Era berean, “errege kristauek arabiarrez idatzitako txanponak ere egin zituzten”, batzuen zein besteen txanponak baliatzen baitzituzten kristau eta musulmanek. Hori bai, XI. mendean, epe labur batean izan bazen ere, txanponak egin ziren euskal lurraldean: “Tutera inguruan, bospasei urteko tartean, nolabaiteko txanpon arabiar-euskalduna girgilatu zen. Orduko agintari musulman batek lortu egin zuen, neurri batean, Kordoba eta Zaragozako agintarien menpetik askatzea eta, hala,Tuteran egin zituzten txanponak. Oso arraroak dira, eta oso gutxi daude”.
Loraldia
Alabaina, Erdi Aroko garai nahasi haietan loraldia ezagutu zuten euskal txanponek. Izan ere, IX. mendean Iruñeko Erresuma sortu zen eta, ondoren, menpeko lurraldeak hedatu eta egitura politiko-administratiboa sendotuz joan ahala, Nafarroako Erresuma bilakatu XI. mendean. Legorbururen hitzetan, “XI. mendekoa litzake agintari propioekin euskaldunok izandako lehen txanpona, Antso III.a Nagusiaren eskutik sorturikoa”. Eztabaida ugari sortzen du txanpon horrek, aditu batzuen ustez ez baita berea, ehun urte berriagoa baizik. “Baina irakurri dudanarengatik, nik esango nuke berea dela”. Zilar eta kobrez eginiko txanpona da, eta inguruko erresumetako txanponen antzeko itxura du: “Trakeski egindako aurpegi bat du aurkian, eta iruntzian, aldiz, gurutze txiki batez gainditutako zuhaitza, erresuma kristaua dela adierazteko. Izkribu gisa, batzuetan Navara ageri da eta beste batzuetan Naiara (egungo Najera, Errioxan). Horrek adierazten du Iruñeko erresumako erregearen bizitokia zela herri hura”. Era berean, “batzuetan, zuhaitz itxurako bat ere agertzen da iruntzian, baina ez dakigu zer sinbolizatzen duen. Pirinio inguruko txanpon askok daramate zuhaitz hori”. Txanpon horiek hainbat lekutan girgilatu zituzten: “Nafarroan bost bat diru-ola izan zirela badakigu. Nagusia Iruñean egongo zen, baina baita Tuteran, Elon...”.
Gerrateak, konkistak, dinastia aldaketak, ezkontza bidezko beste zenbait lurralderen jabetzeak... garai egonkor eta nahasiak tartekatu zituen Nafarroako Erresumak 1512an konkistatua izan zen arte. Garai horien isla izango dira txanponak. Esaterako, Gaztelak 1200. urtean Nafarroako Erresumari Bizkaiaren zati bat, Araba eta Gipuzkoa konkistatu izana ederki azaltzen dute txanponek. Izan ere, ordutik aurrera, Gaztelan (Burgos, Toledo, Leon...) egindako txanponak erabili zituzten euskal lurralde horietan eta ez Nafarroan girgilatutakoak.
1512an, Gaztelak Nafarroako Erresuma konkistatzean, oraindik ere estatu independente gisa, txanponak egiteari eutsi zion eta berezko ikurrak XIX. mendera arte mantendu ziren txanponetan. Izan ere, Nafarroan txanpondu nahi izanez gero, bertako ikurrei eutsi behar zieten Gaztelako erregeek. Hots, bai Nafarroako armarria, bai erregearen Nafarroako ordinala ere. “Aurrerantzean, Gaztelako errege batzuk saiatu ziren Gaztelako euren ordinala ipintzen Nafarroan girgilatutako txanponetan, baina Nafarroako Gorteek ez zieten utzi eta txanpon guztietan Nafarroari dagozkion ordinalak ipini behar izan zituzten”. Adibidez, Gaztelako Felipe III.a, Felipe V.a Nafarroakoa izan zen Nafarroan egindako txanponetan. “Horrek erakusten du konkista militarki gauzatu zela, baina errealitatean erresuma independentea zela. Txanpon berbera Gaztelan eta Iruñean eginez gero, lehenak Gaztela eta Leongo armarria izango zuen, eta bigarrenak, berriz, Nafarroakoa, nahiz eta bi lekuetan balio bera izan”. Egoera horrek “erantzun zaileko eztabaida argia” sortzen duela deritzo Legorburuk: “1512tik aurrera Nafarroa independentea da ala ez? Bada erresuma independentea, baina errege propiorik gabea. Erregea beste bat izango da, atzerritar bat, nafarren lurraldea militarki konkistatu duena. Baina nafarrek berezko zenbait arau gordeko dituzte, berezko gorte eta batzarrak...”.
Berezkotasunen galera
Fernando Katolikoaren garaitik Iruñean txanponak egiten jarraitu zuten XIX. mendera arte, beti ere Nafarroako Erresumari erreferentzia eginez. Alabaina, hori XIX. mendean amaitu zen, I. Karlistada bukatzean (1839)  eta Espainian Konstituzio zentralistak indarrean jartzearekin batera (1812-1837 epealdian). “Hor desagertu ziren Nafarroako Erresumaren erreferentzia guztiak. Nolanahi ere, txanponetan Espainia zatikatua agertzen zen oraindik. Orduko erregina, Gaztelako Isabel II.a, 'Reina de las Españas' moduan agertuko da txanpon guztietan. Eta txanponak dokumentu ofizialak dira”.
Orduan amaitu zen euskaldunon txanponen historia, hein handi batean. Halere, XXI. mendera bitartean bi salbuespen nabarmentzen ditu Legorburuk. Lehena, azken Karlistadakoa (1872-1876). Karlos VII.a karlisten buruak zilarrezko eta kobrezko txanponak egin zituen. “Zilarrezkoak Oñatin egin zituen eta kobrezko txanponak Bruselan, baina hemen erabiltzeko”. Nafarroako Erresuma aintzat hartu zuten azken txanponak izan ziren horiek.
Bigarren salbuespena Gerra Zibilean gertatu zen. Gerra bete-betean zela eskuratu zuen Euskadik autonomia estatutua, frankistek lurraldea inguratua zutenean. Eusko Jaurlaritzak Bizkaia besterik ez zuen kontrolatzen, baita Gipuzkoako zati txiki bat ere. Horrenbestez, “de facto, mikro-estatu moduan funtzionatu beharrean zen Jaurlaritza. Hala, billeteak, txanponak eta zigiluak egiteko agindu zuen Agirre lehendakariak. 'Banco de España - Bilbao' idatzia zuten billeteak atera zituzten, eta pezeta bateko eta biko txanponak”. Jakina, frankistek Bilbo hartzearekin batera galdu zuten balioa.
Haatik, beste txanpon pare bat aipatzen du Legorburuk, nahiz eta haien balio sinbolikoa bestelakoa izan: “Euroa indarrean sartu baino lehentxeago, txanponak egin zituzten Espainiako autonomia erkidego bakoitzaren ikurrekin. Hala, bada 25 pezetako txanpon bat Haizearen Orraziaren eta Oñatiko Unibertsitatearen irudiekin, 'Pais Vasco' izenpean; eta beste bat, Nafarroari dagokiona, Oliteko gazteluaren eta San Ferminen irudi banarekin. Ez dira Euskal Herrian egindakoak”.
Txanpon horiekin amaitzen da euskal txanponen historia. Dena dela, Legorburuk dioenez, “argi bat badago tunelaren amaieran: tokian tokiko monetak”. Hots, Iparraldean iaz sorturiko euskoa eta berriki Bilbon eta Aiaraldean sorturiko ekhia eta ogerlekoa, hurrenez hurren. “Nik balio handia ematen diet. Jakina, makroekonomiak euroarekin, dolarrarekin eta antzeko txanpon indartsuekin jarraituko du funtzionatzen. Baina jendeak ez du hori nahi. Eta gure artean halako monetekin konpontzen bagara, askoz ere hobeto funtzionatuko dugu”.

txanpon

 

Iparraldeko txanponak

1512an Fernando Katolikoak Nafarroako Erresuma konkistatu zuenean, Nafarroa Garaia eta Nafarroa Beherea bereganatu zituen. Alabaina, haren biloba Karlos I.ak Frantziako erregeari laga zion Iparraldeko lurraldea, estrategikoki interes gutxi zuelako eta militarki eusteko zaila zelako. Frantziako erregeak, baina, erbestean ziren Nafarroako erregeei itzuli zizkien berreskuratutako lurrak. Ondorioz, hurrengo mendeetan ere bere txanponak girgilatu zituen Nafarroa Behereak. Nafarroako Enrike III.a erregea 1589an Frantziako errege (Enrike IV.a izenarekin) bilakatu zenetik, Nafarroa Beherean egindako txanponetan beti agertu ziren Nafarroako eta Frantziako ikurrak. Pixkanaka, “Iparraldean zegoen Nafarroako Erresuma independente hori Frantziaren zati bilakatu zen ia-ia”, eta bi erresumak XVIII. mendearen amaieran desagertu ziren, Frantziako Iraultzarekin. Haiekin batera, Nafarroako Erresumaren ikur oro. Frantziako Erresumaren baitakoa zen  Baionan ere egin ziren txanponak mende horietan guztietan eta haietan ere agertzen ziren Nafarroako ikurrak, txanpon frantsesak izan arren. Izan ere, errege frantsesek, Nafarroako errege ere bazirenez, bi erresumetako ikurrak girgilatzen zituzten euren txanponetan.

Txalupa tradizionalak, lehorrean baino hobe itsasoan

txalupa

Ez da arraroa txalupa zaharrak lorategietan ikustea, euren bizitza loreontzi lanetan amaitzen. San Joan gaueko suan akabatzen direnak ere badira. Hori ekidin nahi du, hain zuzen, Getxoko Itxas Egurra Haizean elkarteak, euskal itsas ondarea berreskuratu eta jagoteko helburua baitu. Horrela, material sintetikoen erabilpenak ekarritako erriberako zurgintzaren galerari aurre egin eta egurrezko ontzi tradizionalak zaharberritzeari ekin dio. M. Egimendi.

 

Iñaki Gomezi (Algorta, 1951) otu zitzaion Itxas Egurra Haizean elkartea sortzea. Arotza da ogibidez, baina Portu Zaharrekoa izaki, betidanik eduki du txalupa. Bizitza osoan konpondu du berea, baita besteei eurena konpontzen lagundu ere, gustuko lana duelako. Antzeko zaletasuna zuten beste bi lagunekin batera osatu zuen elkartea 2009ko otsailean, garai hartan, Algortan bakarrik, urtean egurrezko hiru bat txalupa galtzen zirela ikusita. Pixkanaka, jende gehiago batu zitzaien eta, gaur egun, 20 bazkide inguru ditu elkarteak.
Bazkide izateko ez dago zertan txalupa baten jabe izan, “jende askok zurgintzaren oinarri batzuk ikaste hutsagatik eman izan du izena”. Alfredo Ortiz (Reinosa, Kantabria, 1955), esaterako, bazkidea da, baina Tom y Jerry izeneko txalupa anaiak dauka Kantabrian. Gainera, denak ez dira kostaldekoak: “Zeberioko bazkide batek, adibidez, txalupa baserriko kortan edukitzen du neguan, eta udan erabiltzen du Gernikako itsasadarrean”.
Jesus Serrano (Bilbo, 1959) bilbotarra da izatez, baina bere familiak betidanik izan du txalupa Plentzian. Elkartearen berri izan zuenean, bazkidetzea erabaki zuen, berak konpondu eta zaindu ahal izateko. Berak lortu zion txalupa Zeberioko bazkideari. Batzuetan ez ei da erraza izaten, txalupa bat abandonatuta aurkituz gero, lehen eginkizuna jabea bilatzea delako, lan nekeza askotan: “Behin urtebete ibili ginen galdezka, azkenean ezagun batena zela jakiteko!”.
Zenbaitetan, txalupak bilatzen dituzte bazkideentzat, baina, gehienetan, bazkideak txalupentzat. Izan ere, txalupa bat berreskuratuko duten ala ez erabaki aurretik, behin konponduta norbaitek haren ardura izango duela ziurtatu nahi izaten dute: “Alferrikakoa da zainduko ez den zerbait konpontzea, berriro hondatuko baita. Lan eta ahalegin handiegia da; hortaz, gure indarra zainduta egongo diren ontzietan jarri behar dugu”. Hala, zaharberritu eta jabeari eman ondoren ere, txalupen jarraipena egiten dute: “Jakina, gure umeak dira! Badakigu non dauden eta noren esku. Dena den, ez da hain zaila, ez dira horrenbeste”. 2009tik dozena bat txalupa berreskuratu dute, baina kontuan hartu beharrekoa da Euskal Herriko kostalde osoan horrelako 40-50 ontzi besterik ez dela gelditzen.
Jesusek dioenez, ez dago euskal txalupa mota bakarra, bakoitza oso lotua baitago bere portuarekin:  “Adibidez, Portu Zaharraren ezaugarriengatik, itsasoa zakartzen bada, txalupak lehorrera jaso behar dira; ondorioz, arinak izan behar dute. Baina txalupak arrantzaleak itsasontzietara eramateko erabiltzen badira, Bermeon legez, askoz ere sendoagoak dira”. Dena den, Abra inguruko txalupak “politenetakoak” direla dio Gomezek: “Hemen garai batean dirua zegoen, eta txalupak detaileak edukitzeko eskatzen zitzaion zurginari, ondokoarena baino politagoa izan zedin; eta, berrikuntzak agertu ahala, guztiak egokitzen ziren horietara, beraz, bazegoen lehia”.
Elkartean dituzten ontzi berrienak 80ko hamarkadakoak dira, baina gehienak 50ekotik aurrerakoak. Txipiroitarako erabiltzen zituzten batik bat fabriketako langileek, beharra bukatutakoan arrantzatik beste soldata bat ateratzeko. Txalupa hauek mendetako eboluzioaren azken emaitza dira: aspaldi, hainbat arraunlaritako traineruak ateratzen ziren itsasora; geroago, trainerillak, arrantzale gutxiagorekin; ondoren, batelak, txikiagoak... “Eta, azkenean, lagun bakar batekoak, txikienak. Txalupa hauek dira egurrezko azken ontzi tradizionalak. Oso ondare garrantzitsua dira, gorde beharrekoa”.
Txalupa bakoitzak bere historia dauka: bizitza, dokumentazioa, jabe eta izen aldaketak...Ondo zainduta, betiko izan omen daiteke: “Elkartean daukagun zaharrena gutxi gorabehera 1919koa da, Portugaleteko bazkide batena. 1930eko trainerilla bat ere badaukagu, berton eraikia: Jose Vito. Gasolina motorra jarri zitzaion aurrenetakoa izan zen, autobus batena. Euskal Herrian geratzen diren zaharrenetakoa da”. Berezia da txalupa horren zaharberritzea, elkarteak berak hartu baitzuen horren jabetza, eman zionak hala eskatuta. Ia zortzi metro luze da, eta 1,85 metroko zabalera eta 0,85 metroko garaiera ditu. Horrez gain, orain lau ontzi dituzte esku artean, beste horrenbeste lekutan konpontzen.
Behin txalupak zaharberrituta, festa egiten dute uretaratzen dituztenean, baina tradiziotzat dute uretaratze bat gutxienez Corpus Christi egunean egitea, antzina egin ohi zen moduan. Igandea izaten denez, zaharberritutako txalupa bezperan erakusgai jartzen dute jendeak ikus dezan, ondoan ontziaren historia osoa azaltzen duen afixa batekin. Hurrengo goizean, meza aurretik, sei lagunen artean jaisten dute Algortako Portu Zaharreko plazara apaizak bedeinka dezan, Bihotz Alai abesbatzak kantatu egiten du eta, meza ondoren, uretara jaisten dute. Ospatzeko, jaia egiten dute sardinak erreta.
Urte osoan festan biltzen dira beste elkarte batzuekin ere. Euskal kostaldeko txalupa eta elkarte ia guztiak ezagutzen dituzte, baina badute harremana Euskal Herritik kanpokoekin ere: “Bretainian egiten duten elkarretaratzean egon izan gara. Han uretaratu genuen Arriluze II txalupa. Bertsolari, dantzari, txistulari eta guzti joan ginen! Hala esaten zuten gero euskaldunok jatorrak eta alaiak garela! Galizian ere sekulako jaia egiten dute bi urterik behin; eta Mediterraneoan ez gara egon, baina baditugu egon diren ezagunak…”.
Udalaren erantzunaren zain
Elkarteko kideek euren aisialdian konpontzen dituzte txalupak: “Batzuetan urte eta erdi, edo gehiago, behar izan dugu”. Eskulanak ordu asko eta asko behar ditu; guztiak kontatuz gero, “aberatsenek ere ezingo lukete egurrezko ontzi hauetako bat eduki, eta horrek ontzien desagerpena ekar lezake. Egurrezko ontzien eraikuntza ez da galduko egiten dakien inor gelditzen ez delako, baizik eta ez dagoelako inor artisautza lan hori ordaintzeko prest”. Orain, ontziaren jabea izango den bazkideak ordaintzen du berreskurapena, elkarteak ez baitauka apenas diru sarrerarik, bazkideek jartzen dutena eta Getxoko Udalak, “paper piloa bete ondoren”, urtean ematen dizkien mila euroak salbu.
Materiala lortzea ere zaila ei da askotan, Ingalaterra eta Frantziatik ekartzen dute hainbat, “guk zerbait egin ezean, ontzi hauek galdu egingo direlako”. Euren asmoa, hortaz, ez da txalupa berriak egitea, baizik eta daudenak berreskuratu eta zaintzea. Hori bai, inoiz lokalen bat balute, gustura egingo lukete galdutako ontziren baten erreplika, arrantzarako traineru bat edo...
Izan ere, arazoa tailerrean baitute, tailer ezan, hobeto esanda: “Lagun batek utzitako zurtegian daukagu orain konpontzen ari garen bat, lonja eta garaje partikularretan ere ibiltzen gara lanean... baina ez daukagu elkartearen lokalik. Hasiera-hasieratik gabiltza Udalaren atzetik, leku bat utz diezagun, baina ez dugu erantzunik jaso. Portuan bertan eraikitzeko txalupa formako hangar baten proiektua ere aurkeztu genion, baina alferrik. Hori bai, berak erabili erabiltzen du Corpus eguneko jaia argazkiak atera eta Portu Zaharra sustatzeko”. Elkartekoen ustez, horrelako leku batek bultzatuko lituzke inguruko turismoa eta kultur jarduera, areago, elkarteko batzuk prest egongo lirateke jendeari erriberako zurgintza irakasteko. Alfredok dioenez, “lan zail eta konplexua da, txalupak forma biribilak dituelako; beraz, honetan trebatzen dena gai izango da gero arotz edo ebanista lanerako”. Eta lanbidea irakasteaz gain, “inguruko erretiratuen aisialdirako edota arazoak dituzten gazteen birgizarteratzeko” ere erabili ahal izango litzatekeela uste dute. Artxibategi bat edukitzeko tokia ere behar dute, orain arte bildu dituzten plano eta dokumentu guztiak elkarteko bazkideen etxeetan sakabanatuta daudelako. “Bilera eskatu dugu zinegotziarekin lokal bat utz diezaguten, baina zain jarraitzen dugu. Bulego bat, behintzat, behar dugu, artxibategian liburuak eta bestelako agiriak gordetzeko”.
Bitxikeriak ere bai
Hainbat eta hainbat bitxikeria ezagutu dute urteotan elkartean, jabe batzuek euren txalupak benetan maite dituzten seinale:  “Duela gutxi hil den elkarteko kide batek etxe barruan eraiki zuen txalupa. Meritu handia izan zuen, etxea oso txikia zelako, 40 metro koadro baino gutxiagoko teilatupekoa seigarren solairuan! Amaitutakoan, eskaileretan behera baranda gainetik jaitsi ahal izateko neurri guztiak hartuta zeuzkan. Harena bai entusiasmoa!”.
Beste batean, Erandioko erriberako zurgin baten berri izan eta harengana jotzea erabaki omen zuten: “Txalupak egiteaz gain, berak hiru zituen, baina, hura ikustera joan ginenean, semeak zendu berria zela esan zigun, eta txalupak erre eta bere errautsak haienekin nahastuta itsasadarrera botatzeko agindu zuela”. Berandu iritsi ziren, izan ere, Itxas Egurra Haizean elkarteko kideek ez dituzte txalupak erretzeraino maite. Hori bai, lanean astiro baina tinko jarraitzen dute ontzi zaharrak berritu eta dagokien lekura itzultzeko, itsasora, alegia.

El Irati, herritarren karrika nagusi berdea

berdea

Azkenaldi honetan, bide zaharrak berdez margotzen ari dira Nafarroan. Ekimenari atxiki zaion azkena El Irati trenaren ibilbidea izan da, eta, amaitzen denean, erabiltzaileek Zangoza eta Donostia arteko bidea  inguruan inolako ibilgailu motordunik izan gabe egiteko aukera izanen dute. Oinezko zein txirrindularientzako ametsa, dudarik gabe. Arkaitz Almortza.

 

1955eko abenduaren 31n egin zuen azken bidaia El Irati trenak. Hainbat hamarraldiz lanean jardun ostean, espainiar estatuko trenik hoberena eta Europa mailako bigarrena izan zena, betiko lokartu zen. Atzean utzi zituen tren barruan gertatzen ziren istorioak. Aitzitik, haren oroitzapenak bizirik dirau Zangozako merindadean: batetik, herritarren bihotzean; bestetik, eskualdeko paisaia berde eta horixkan. Izan ere, haren trenbideek ahanzturaren sasi gosetiei aurre egitea lortu dute, eta, horrenbestez, zonaldeko udalerriek bide berdea egitea adostu dute trenaren garai bateko ibilbidean: naturarekin bat egiten duen ibilbidean.
Proiektuaren bultzatzaileetako batek azaldu digunez, bide berdeak dira iraganean erabiltzen zirenak baina gaur egun baztertuta daudenak, hala nola transhumantziako bideak edo trenbideak. Hori dela eta, berreskuratu egiten dira, esaterako, oinezkoentzat edo txirrindularientzat. Nafarroan, hain justu, bost bide berde daude, eta guztiek dute gauza bat komunean: garai batean trena igarotzen zen bertatik.
Ibilbideak zaharberritzen Plazaolakoa dugu aitzindari, Lekunberri eta Andoain batzen dituena. Hegoaldean, El Tarazonica dugu, Tutera eta Tarazona (Zaragoza) arten ibiltzen zen trenaren aztarna. Mendebaldean, Lizarra eta Gasteiz batzen zituen trenbidea, El vasco-navarro, eta iparraldean, berriz, Baztan eta Endarlatsa artean ibiltzen zen El Tren Txikito trenaren ibilbidea. Dagoeneko, horiek guztiek berdez margotu dute ibilbidea, eta ekimenarekin bat egin duen azkena izan da El Irati.  
Proiektua duela 20 urte jaio bazen ere, orain arte ez da apenas gorpuztu. Hasierako pausoak Irunberriko Udalak eman zituen eta, inguruko udalerriekin batera, trenbidearen zati bat berreskuratzen hasi zen, Carlos Garcia Cederna Garalurreko agenteak azaldu digunez (Nafarroako Mendialdearen garapen ekonomiko eta soziala sustatzen du erakunde horrek). Halere, eskualdeko gainerako herriek mesfidantzaz ikusten zuten proiektua, zonaldeak ez baitu turismo tradiziorik. Haatik, denboraren joan-etorriak iritzi aldaketa ekarri  eta ekimenaren aldeko apustua sendotu egin da.
2005ean, adibidez, beste urrats bat eman zuen Urraulbeiti herriak, Fernando Hualde historialariarekin jarri baitzen harremanetan El Iratiren oroitzapena berreskuratzeko. Ondorioz, Hualdek ikerketa sakona egin zuen eta garaiko agiriak, argazkiak… bildu ditu Ferrocarril ‘El Irati’. Historia y documentos liburuan. Gerora, 2008an, Nafarroako Gobernuak diru-laguntza bat eman zuen trenbidearen zati bat berdez margotzeko; horiek horrela, proiektua pixkanaka-pixkanaka handituz joan zen.
Behin martxa hartuta, ekimenak ez zuen atzera bueltarik eta, 2011n, PSIS deritzona idazten hasi ziren. Plan horren bitartez, herritar guztiek beren iritzia eman dezakete proiektuaren inguruan: kezkak, zalantzak, iradokizunak…  prozesu parte-hartzailean adosten ari dira une honetan. 2014ko lehen seihilekoan, plana onartu eginen da, eta, izaera juridiko horri esker, ibilbidea babestu eginen dute.   
Guztia prest egoten denean, oso bide berde luzea izanen dute erabiltzaileek. “Ibilbidea Zangozan has daiteke, eta Donostiaraino bide beretik joateko aukera egonen litzateke” dio Garciak. Hau da, Zangozatik Iruñera El Iratiren bidetik joanen dira erabiltzaileak; hiriburuan Arga ibaia inguratuko lukete, eta Lekunberrira eta Andoainera Plazaolaren bidetik ailegatuko lirateke. Orotara, inolako autorik edo motordun ibilgailurik gabeko 132 km-ko ibilbidea izanen lukete erabiltzaileek, alegia, txirrindulari zein oinezkoen ametsa.     
Dena den, hori ez litzateke izanen bideak eskainiko lukeen aukera bakarra. Lekunberrik bat egiten baitu Europatik etortzen diren bide berdeekin. Horrenbestez, erabiltzaileek aukera izan dezakete kontinente zaharrera bizikletaz nahiz oinez joateko. “Europan, bide berdeen joera indartsu dago. Aukera horri esker, pertsona batek Agoitzen has dezake bere abentura eta, Lekunberriko bidea hartuta, Frantzian amaitu  inolako arazorik gabe”.
Horrekin guztiarekin batera, bide berdeak Zangozako merindadeko turismoa indartuko luke. Gaur egun ez da eskualde turistikoa, baina aukera hau eskainiz gero, nabarmen igoko litzateke bisitarien kopurua: “BTT eta txirrindularitzarekin zerikusia duten dendak, tailer txikiak… sortuko dira garai bateko trenbidearen alde bietan”.
EL IRATI, historiari so
Ia 60 urte igaro dira El Irati trena betiko gelditu zenetik. Sortu bezain laster hasi zen lanean eta hamarraldiz hamarraldi aritu zen jo eta ke Zangozako merindadeko herriei zerbitzua eskaintzen. Abiapuntua Pirinioetako Aezkoa eta Zaraitzu bailaretan izan zuen, bertatik  ateratzen zuten egurra garraiatzeko jarri baitzuten martxan. Ekimenaren bultzatzailea Domingo Elizondo hiriberriarra izan zen, beste batzuen artean, 1911n Iruñea eta Zangoza lotuko zituen trenbidearen proiektua aurkeztu zuena  bere lantaldearekin batera.
Trenaren sustatzaileek oso argi izan zituzten ideiak. Jakin bazekiten garraiobidea oso garrantzitsua izanen zela zonaldearentzat, eta, horregatik, punta-puntako teknologiarekin eraiki zuten trena, materiala Alemaniatik ekarrita. Estatuan, argindarrarekin ibili zen lehen trena izan zen, eta bigarrena Europan.
Eskualdeari dagokionez, iraultza ekarri zuen herrietara, merkataritzarako bide berri bati ireki baitzizkion ateak. “Lanpostu asko sortu ziren trenaren inguruan. Esan daiteke haize ufada freskoa izan zela galzorian zeuden herri askorentzat” dio Fernando Hualde historialariak. Berez, zura garraiatzea zen haren xedea, baina pertsonak ere ibiltzen ziren trenean: “Bat-batean, garai hartako herritarrek ordubete baino ez zuten behar Iruñera iristeko; aldaketa basatia izan zen garai hartako garraiobideen munduan” dio Hualdek.    
Halere, ezer ez da betiko, eta autoak eta kamioiak agertzen hasi zirenean, trena desagertu egin zen. Fernando Hualderen hitzetan, trenak “aztarna handia utzi zuen ezagutu zuten herritarren bihotzean” eta oraindik nostalgiaz gogoratzen dute Zangozako merindadean. Izan ere, garraiobidea izateaz gain, eskualdeko herrien arteko harremanak eta kohesioa bultzatzeko tresna paregabea izan zen. Hori dela eta, historialariak dio zaharberrituko duten bideak ere helburu bera izan beharko lukeela, eta iritzi berekoa da Carlos Garcia. Azken honek azpimarratzen duenez, ibilbidea prest dagoenean, herritarren arteko kohesio soziala izango du ardatz, bidean jendea elkartuko delako eta istorio asko jaioko direlako, garai bateko treneko bagoietan bezala. Beste behin, El Irati herritarren bilgunea izanen da, naturaren bihotzean, paisaia berdez eta horixkaz josiriko eszenatoki paregabean.

Auzotik eta auzoarentzat

auzolan

Orain dela bost urte, Gasteizko Alde Zaharreko frontoia berritzeko elkartu ziren auzoko biztanle eta elkarteak; auzolanean egindako esperientzia izan da zaharberritzetik hasi eta eguneroko jarduneraino. Ivan Santamaria.

 

Galtzear zegoen beste azpiegitura baten istorioa izan liteke Gasteizko San Jose frontoiarena. Erori aurretik salbatzea lortu den beste eraikin batena. Berezitasun bat badu, ordea: Alde Zaharreko biztanle eta elkarteen borondatezko elkarlanak zaharberritu zuen frontoia, eta gaur egun horrek gidatzen du  bertako jarduna. Esperientzia komun horrekin ulertzekoa da San Jose izen historikoa atzean utzi eta gaur egun izen eraberritua aurkitzea atean: Auzolana frontoia. Auzotik eta auzoarentzat, biztanleen elkarlanari esker egindako frontoia.
Egun, Txapa ahotsa izeneko asanbladak kudeatzen du frontoia. Batzar irekia da, erabiltzaileen batzarra, azken finean, hilean behin biltzen dena. Horretan parte hartzen du Itziar Lekuonak. Argi du zein den funtzionamendu egoki baterako behar dena. “Frontoiaren gakoa da denon artean eramatea aurrera, eta bere iraupena denon erantzukizuna izatea”. Nork berea balu bezala zaindu eta erabiltzea, alegia. Zaharberritzeko ideiak, gainera, auzoko beste kezka handi bati erantzun nahi izan ziola nabarmendu du: “Jendea elkartzeko, topatzeko edo erabiltzeko gune publikoak gutxi direlako Alde Zaharrean”. Geratzen ziren batzuk (bolatokia edo Santa Maria plaza), katedral zaharra berritzeko proiektuaren ondorioz, erabilera publiko horretara itxita daude.
Urte luzez, Udalak berak kudeatu zuen frontoia, Landatxo gizarte-etxeko langileen bidez, baina ez zen jabea. Jabetza erreala parean dagoen Eskoriatza-Eskibel jauregiko oinordekoena zen. Eurite gogor batek teilatuaren zati bat puskatu eta azpiegitura hondatu zenean iritsi ziren arazoak. Ez Udalak, ez oinordekoek, ez zuten  konponketa euren gain hartu nahi izan. Bi urtez luzatu zen egoera. Bitartean, eraikinak okerrera egin zuen. Azkenean, auzoa hasi zen mugitzen: Ramon Bajo eskolako gurasoak, Barrenkale eta Gasteiz Txiki auzo elkarteak, Gao Lacho Drom ijito taldea, Egin Ayllu elkartea edo Gaztetxea, esaterako, elkartu eta frontoia berreskuratzea erabaki zuten. 2008. urteko ekainean, frontoian sartu, berau okupatu eta lanari ekin zioten. Teilatua konpondu eta berritu ondoren, frontoia garbitu, margotu eta txukuntzea zen hurrengo urratsa. Azkenean, ekainaren 28an, berriro inauguratzea lortu zuten, festa eta guzti.
Lekuonaren iritziz, bost urteko ibilbide horrek agerian utzi du espazio beharra, erabilerak erakusten duen gisara. Hiru hilean behin, frontoia astero alokatu nahi duten pertsonak biltzen dituzte. Gaur egun, arratsaldeko lauretatik gaueko hamarretara beteta izan ohi da astegunetan. Ordu bakarrez esleitzen da, bestela ez dagoelako eskaera osoari erantzuteko modurik. Gainera, asteburuetan gero eta eskaera handiagoa du bestelako erabilera batzuetarako:  “Kirol taldeek, aisialdikoek, kultur arlokoek, eragile sozial eta politikoek euren ekitaldiak edo jaiak antolatzeko baliatzen dute. Gasteizen ez dago leku askorik ekintzak aterpean egiteko, dirutza ordaindu ezean, noski”. Frontoiaren erabilera debaldekoa da, eta giltzak Hala Bedi tabernan dituzte eskura. Erabiltzaileei eskatzen zaien bakarra garbiketa txanda bat egitea da, frontoia jaso den bezala uzteko.
Auzokideen artean izandako harrerarekin pozik daude. Beste proiektu batzuekin ez bezala, oso parte-hartze zabala lortu dela azpimarratu du Txapa Ahotsako kideak: “Beste kolektibo batzuetara iristea ez da erraza izaten, baina honetan denek beretzat jotzea lortu dugu, etorkinek nahiz bertakoek”. Auzorako eraiki nahi duten kultura parte-hartzailearen adierazle ere bada, Lekuonaren aburuz, “izan ere, arabarrok beti izan baititugu auzolanean egindako gauzak herrietan, kontzejuen bidez. Alde Zaharrean ere hori da bidea. Guztion artean lor genezake auzoko beharrei erantzutea”.
Ez da horrelako esperientzia bakarra izan. Beste batzuetan ere saiatu dira auzokideak, arrakasta maila ezberdinak erdietsita. Esaterako, Etxauri plaza, Gaztetxearen ondoan, hiruzpalau urtez hesituta egon zen, udalak urtebeterako izango zela agindu arren. “Azkenean, tokia zabortegi bihurtu zen ia. Auzoko lagun batek hesiak kendu eta lekua garbitu zuen, bere kabuz”. Ondoren iritsiko zen udalaren esku-hartzea. “Auskalo  nola egongo litzatekeen plaza hori orain auzokideak konpontzera agertu ez balira” dio Lekuonak. Aiztogile kalean ere bolatoki bat sortzen ahalegindu ziren, hutsik dagoen orube batean, baina kasu horretan jabe pribatuak eta Udalak itxi zuten. Edonola ere,  esperientzia autogestionatuak aurrera eramateko tradizioari erantzuten dio Auzolan frontoiaren proiektuak. Esaterako, Gasteizko Gaztetxea edo Hala Bedi Irratia ere asanbladen bidez kudeatzen dira.