Oinarrizko eskubideen defentsan

Ongi etorri. Hori da Arteako Herriko Bentara heltzen denak entzuten duen lehen esamoldea. Toki horretan babesa, lasaitasuna, segurtasuna, konfiantza... eskaintzen zaizkio. Hiru urte pasatu dira Bizkaiko udalerri horrek bentako taberna, jatetxea eta ostatua kudeatzeko lizitazioa atera zuenetik. Hainbat lagunek, errefuxiatuentzat elkartasun gune bat sortzeko aukera ikusita, proiektua aurkeztu eta irabazi egin zuten. Harrezkero, sendotu egin da Artea Sarea. Beste nonbaiterako bidean diren pertsonak, asilo eskatzaileak-eta, aterpetzen dira Bentan: logela dute, komunarekin, eta jangelan egiten dituzte otorduak. Dagokien programan sartzen direnean, edo bertan geratzea erabakita etxe batera joaten direnean, gero etorriko direnentzat uzten dute lekua. Ondoko eraikin alokatuan bizi dira gelditzea erabaki dutenak. Horiek etxe modukoak dituzte, sukalde eta guzti. Inguruko herrietan ere badituzte etxebizitzak alokairuan, beste batzuk esleitu egin dizkiete, eta bankuen eta enpresen etxe okupatuak ere badituzte: “Beharrizanak dira, eta oinarrizko eskubideen defentsa lehenesten dugu Sarean” dio Olatz Talavera boluntarioak. Herritarren artean, berriz, arazorik sortzen ez dela ikusita eta hasierako mesfidantzak desagertuta, ohikoa bilakatu da plazan kolore guztietako pertsonak egotea: “Jatorri ezberdinetako umetxoak euskaraz entzutea da herrigintza, horiek izango baitira biharko euskaldunak”. M. Egimendi.

talavera“Ongi bizitzea sistemari aurre egiteko modua da guretzat”

Olatz Talavera (Urruña, 1987), “xumeen alde egitea aukeratuta”, boluntario dabil Arteako Bentan. Elkartasunak bultzatzen du, eta euskal identitateari eutsi nahiak: “Herri gisa eraikitzeko, beste modu batez osatu behar dugu gure identitatea: elkartasuna, feminismoa, arrazismoaren eta lukurreriaren aurka...”.

Egun, 125 lagun inguru bizi dira Artea Sarearen babesean. Gehienak familiak dira, bereziki zaurgarriak: “Zailago dute babesguneak topatzea. Aterpeetatik goizeko zortzietan irten behar dute, eta ezin dira iluntzera arte itzuli. Umeek kalean ematen dute eguna; hala, gizarte laguntzaileek haurra ken diezaiekete”. Hemen geratzea erabaki duten familien umeak eskolatzen dira, baina dokumentatuta ez daudenak edo denbora gutxirako etorriak ezin dituzte eskolan sartu. Ondorioz, “jarduerak eta eskulanak egiteko biltzen ditugu, begirale batekin, eta gurasoak zaintzarako txandakatzen dira”.
Sarea, hortaz, beharrizanen arabera antolatzen da: “Pateran iritsitako emakume gehienak bortxatuak izan direnez, ahalduntze saioak antolatzen dira haientzat, pixkanaka indar daitezen”. Edota bidaian laguntzen diete: “Oinarrizko Eskubideen Kartak dio pertsona orok duela munduan zehar aske ibiltzeko eskubidea; beraz, laguntzen diegu, ahal dugun neurrian, nahi duten lekura iristen, beren eskubideak errespeta daitezen”. Elkartasun sarea oso zabala da, autogestioan oinarritua. Horrela ari dira proiektuak sortzen: hainbat lantegi dute (haragitarakoa, ogi labea, gozogintzakoa, laster baratza...), eta, lansariak ordaindu ostean, etekinak proiektu berrietan inbertitzen dituzte.
“Afektuen katea” lantzen dute: “Oso inportantea da haiek eta guk konfiantza sentitzea. Ez dugu zertan lagunak izan, baina elkar errespetatuta, elkarri laguntzen eta elkar zaintzen bizi behar dugu, harreman horizontalak sortuz, paternalismotik at”. Eskaintzen diete lo lasai egiteko, ondo jateko eta plazan une goxoak pasatzeko lekua, izan ere, “ongi bizitzea sistemari aurre egiteko modua da guretzat. Hemen, aterpea eta jatekoa baino ez dute, baina batzuek urteak daramatzate bidaian, eta sarri gertatzen zaie iritsi eta gutxira gaixotzea”. Lasaitzen direnean ateratzen zaie dena: “Depresioa sarri ikusten dugu, espero ez zutena aurkitzen dutelako, edo kontatu zietenaren guztiz aurkakoa. Maiz uste dute hemen berehala topatuko dutela lana, baina legeak eskatzen die hiru urteko erroldatzea, aurrekari penalik ez izatea eta urtebeteko lan kontratua. Jan beharra dagoenean, nahiko surrealista da hiru urtez lanik egin ezinik eta deliturik egin gabe bizirik irautea”.
Bizikidetzari dagokionez, saiatzen dira leziorik ez ematen eta ereduak baliatzen: “Familia musulman bat iristen bada, kasu, etxeko lanak emakumeen esku uzten ohitua, senarrak ikusten badu beste gizonezkoek beren platerak jasotzen dituztela, berak ere egingo du azkenean. Guretzat feminismoa inportantea da, baina haiek gehiago harritzen dira hemen pobreok etxeko iturrian ura dugulako edo autoa, zaharra bada ere, denok dugulako. Pribilegiatu kontzientzia hartu eta gure kontsumo eredua murriztu behar dugu”.
Izan ere, “etortzen jarraituko dute” dio Talaverak, “eta guk erantzukizuna dugu horretan, gure kontsumo moldeek eragiten dituztelako gerrak, klima aldaketa... Hortaz, etorrera hori modu orekatuagoan kudeatu ezean, ghettoak sortuko dira, eta hurrengo belaunaldiak ez dira bertokoak sentituko. Guk Euskal Herria jende honekin eraiki nahi dugu. Beldurrak edo kezkak sor daitezke gure artean, baina gure eguneroko lana da DNAn daramagun arrazakeria lantzea, ager ez dadin. Gure identitatea etortzen direnekin batera eratuz hemengoak izaten jarrai dezakegu. Haien beharra dugu, baina elkarren aurka jarri nahi gaituzte, sistemak langileak oso baldintza xumeetan aritzea behar baitu”.
Gauzarik txikiena laguntza handia izan daitekeela dio Talaverak: “Jendeak diru truk erroldatzen ditu etxean kanpotik etorritako pertsonak; merkatu beltza dago hor. Guk musu truk egitera animatu nahi dugu jendea, erroldatuta egotea ezinbestekoa baita umeak eskolara eramateko, medikuarenera joateko edota paperak lortzeko. Pertsona bati bizitza aldatu ahal dion detaile txiki-txiki bat baino ez da”.

bentakoak

Marta Chuc

(Totonicapan, Guatemala, 1989)
Ia bi urte daramatza Martak Arteako Bentan: 2016ko azaroan atera zen etxetik. Komunitate indigenetako emakumeak ahalduntzen jarduten zuen hango erakunde batean, brodatzen, josten eta ehuntzen irakasten zien bitartean, baina lan barik geratu zen. Bikotekidearengandik ere garai berean banandu zen. Azkenean, aita hil ondoren familiari geratu zitzaion zorra ordaindu nahiak bultzatu zuen Europara, AEBetatik kanporatu berri zuten nebarekin batera. Hemen lana aurkitzea erraza zela esan zieten, zorra hil gutxian ordaindu ahal izango zutela.
Benetako errealitate petrala ezagutzeaz batera jakin zuen Martak haurdun zegoela; ondorioz, lanik gabe geratu zen. Nebaren lanari esker alokairuan hartuta zuten gelatik ere umea jaio zenean bota zituzten. Ezagun batzuen bidez egin zuten topo Ongi Etorri Errefuxiatuak plataformarekin, eta horrela heldu ziren hirurak Arteara, Abigail txikia jaio berritan: “Umea Guatemalara bidaltzeko asmoa nuen, baina hemen ezer eskatu gabe babestu gintuzten. Herriko jendeak ere familiakoak bagina bezala hartu gintuen”. Bizimodua ateratzeko tresna ere jarri zioten eskura: Martak brodatu tailer bat dauka Artean, bigarren eskuko arropa saltzen du bertan, eta konponketak ere egiten ditu. Neba ere lanean ari da, eta emaztea eta semea ekarri ditu Guatemalatik.
Urtarrilean beteko dituzte hiru urte erroldatuta, eta orduan erabaki beharko dute geratzeko izapideak egiten hasi ala ez. Martak zalantza du: hemen aukera gehiago ikusten du alabarentzat, “osasungintza eta hezkuntza askoz ere hobeak dira”, baina ezin du ahaztu Guatemalan dauzkala ama eta senideak. Bitartean, euskara ikasten ari da: “Euskara garrantzitsua da hemen. Ez dakit beste leku batzuetan gertatuko den, baina hemengo jendeak gurekin partekatu nahi izan du bere hizkuntza, eta aukera eman digu ikasteko, elkarrekin hitz egiteko. Gainera, eskertu egiten dute gu euskaraz ahalegintzea. Guretzat aukera handia da, eta gu ere garrantzitsu egiten gaitu”.

Zakaria El Morabet

(Castillejos, Maroko, 1997)

Hemezortzi urterekin atera zen etxetik, eta ia bi daramatza Artean. Donostian zituen lagunek esaten zioten jende ona zegoela han. Ceutatik Algecirasera itsasontziz heldu zen, eta handik autobusez zuzenean Donostiara: “Iritsi nintzen, baina lagunek ez zuten etxerik, gela batzuetan zeuden, eta hilabete pasatu behar izan nuen kalean bizitzen”. Lagun baten bitartez heldu zen Arteara: “Hasieran, bakarrik nengoen, eta konplikatu samarra iruditu zitzaidan dena, baina Mikelek eta Maluk, eta herriko jendeak, asko lagundu didate, eskerrak haiei! Bentakoek aterpea eman zidaten, eta poliki-poliki lanean hasi nintzen bertan, sukaldean laguntzen, zerbitzari tabernan eta afariak zerbitzatzen. Orain, nire lan ordutegia hamabietatik bostetara eta zazpietatik bederatzietara da”.
Zakaria euskara ikasten ari da, astean hiru orduz: “Hasieran, zail samarra ematen du, baina pixkanaka... ikasteko gogoa edukiz gero, azkenean ikasten da. Horrela ikasi nuen gaztelania ere”. Duela hiruzpalau hilabete lortu zituen paperak, “eta eskuratu bezain pronto joango naiz familia bisitatzera. Ia lau urte dira ikusten ez ditudala, eta izugarri nabaritzen dut sendikoen falta”.
Etorkizunari begira, ikasi egin nahi du, “gero lanean hasteko. Umeekin begirale ibili izan naiz, eta adineko jendeari laguntzea gustatzen zait; hil zen, baina aitonari neuk laguntzen nion Marokon. Zerbitzari lana ere oso gogoko dut”. Herriko jendearekin ondo moldatzen da, “leku lasaia da, eta ez dago arazorik”; neska-laguna ere egin du bertan, Palestinako neska bat. Ez omen du jarrera arrazista edo xenofoborik pairatu: “Hori bai, Donostian kalean eman nuen hilabete hartan, polizia alde egiteko esanez etortzen zitzaidan, eta baten bat saiatu zen sakelakoa lapurtzen ere, baina besterik ez”.

Jatta Baldeh

(Busumbala, Gambia, 1988)

Duela bi urte atera zen etxetik, eta urtebete darama Jattak Artean. Madrilera heldu zen aurrena, hegazkinez, Dakarretik. Han 20 egun igaro ostean, Bilbora iritsi zen. Gurutze Gorrian eskatu zuen asiloa, eta haren babesean egon zen sei hilabetez, baina programa amaitutakoan kalean geratu zen. Sarea ezagutzen zuen lagun batek ekarri zuen Arteara. Oso pozik dago bertan: “Jende ona dut inguruan, familiarekin bezala bizi naiz, eta ez daukat arazorik”. Etxeko martxan laguntzen du, hainbat eginbehar eginez.
Umetan ez zen eskolara joan, familia txirokoa zelako, “baina orain lehen baino gauza gehiago dakit, eta apur bat irakur eta idatz dezaket euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez”. Familia Gambian du: “Aita fula zen; ama, berriz, mandinga. Fula hitz egiten nuen txikitan; mandinga geroago ikasi nuen, amaren familiaren etxera joanda. Kalean, berriz, wolof hitz egiten da, baita yola eta sarahule ere”. Oso atsegin du euskara ikastea, horregatik gustatzen zaizkio bereziki astelehenak, eskola eguna delako: “Euskaraz bakarrik hitz egingo dut ikasten dudanean, oraingoz ezin dut. Une oro ari naiz ikasten, herriko adineko gizonezkoak kolegak ditut. Badakite gaztelaniaz, baina nirekin euskaraz baino ez dute egiten”.
Oraindik ez du paperik lortu; urtebete falta zaio, gutxienez, baina Gambian dituen zortzi eta hamar urteko bi alabak ekarri nahi ditu Euskal Herrira: “Hau da lekurik onena haientzat, neu ere ondo nagoelako hemen”. Herriko jendeak ondo hartu omen du: “Hemen errespetua da lehenengo gauza, azalaren kolorea eta erlijioa kontuan hartu gabe. Hemen ez da inor agurtu barik sartzen, eta hori izugarri gustatzen zait, Gambian ere horrela delako. Denek agurtzen naute, eta ez nagoenean, nigatik galdetzen dute".
Ikusi ditu jarrera arrazista eta xenofoboak, baina dena ezin ei da perfektua izan: “Denetariko jendea dago. Batzuek zigarro bat ukatzen dizute; beste batzuek, aldiz, laguntza eskaintzen dizute, trukean ezer eskatu gabe”.

 

Ez dago amarena bezalakorik

Ama Esnearen Euskal Bankua 2017ko urritik da martxan. Transfusio eta Giza Ehunen Euskal Zentroan dago, Galdakaoko ospitalearen ondoan. Duela urte eta erdi ematen hasi zen zerbitzuak oso harrera ona eduki du: 2018an, 115 esne emaileren dohaintzak jaso zituzten, eta EAEko neonatologia unitateetatik egin zizkieten eskaera guztiei erantzuteko moduan izan ziren. Beren haurren beharrak ase ondoren esnea eman nahi duten emakumeek jotzen dute Bankura, eta bertatik bideratzen dituzte dagokien unitatera, informazioa eta behar duten material guztia jaso dezaten. Ama emaileek emandako esnea neonatologia unitateak dituzten lau ospitaleetan (Gurutzeta, Basurtu, Donostia eta Txagorritxu), Durangoko osasun zentroan, Urdulizko ospitalean eta odol emaileen gune finkoetan batzen da; bada, esne hori heltzen da Ama Esnearen Euskal Bankura. Pasteurizazio prozesua eta beharrezkoak diren analisi guztiak egin ondoren iristen zaie horren beharrean dauden haur jaioberriei. M. Egimendi, Eñaut Mitxelena, Esti Lanao.

esnebankua

“Ama esneak askoz onura gehiago dauzka epe labur, ertain eta luzera”

Maria Villaverde (Madril, 1982) da Ama Esnearen Euskal Bankuaren arduraduna. Izugarri gustatzen zaio bere lana, hau da, sei hilabete baino gutxiagoko haurra duten amek dohaintzan emandako esnea prestatzea, horren beharra duten jaioberrientzat.

Haurrari bularra ematen dioten emakumeek sobera duten esnea jasotzen du Bankuak: “Bakterioak eta birusak desagerrarazteko pasteurizatu ondoren, esne horren mikrobiologia aztertu eta nutrizio konposizioa neurtzen dugu: zenbat proteina dituen, zenbat koipe, zenbat laktosa... esne guztiak ez direlako berdinak. Gero, ontziratu, etiketatu eta neonatologia unitatea duten ospitaleetan banatzen dugu, eskaeraren arabera”.
Hartzaileak amaren esnea hartu ezin duten haur jaioberriak dira, kilo eta erdiko pisura heltzen ez direnak edota 32 aste baino gutxiagoko haurdunaldiaren ondoren jaioak: “Askotan gertatzen da, haurra sei hilabeteko haurdunaldiaren ostean jaiota, amari esnea ez igotzea bizpahiru egun pasatu arte. Bada, denbora horretan, beste emakume batek emandako esneaz elikatzen da. Dena den, gehiago pisatzen duten haurrek ere har dezakete esne hau, medikuak hala agintzen badu”. Esne hori behar duten amen profilari dagokionez, “gerta daiteke umeari bularra ematen uzten ez dion botikaren bat hartzen egotea, gaixotasunen bat edukitzea edo esnerik ez edukitzea”.
Haur goiztiarrek, heldutasun faltagatik, hilgarria gerta dakiekeen hesteetako gaixotasun bat izateko arrisku bizia dute. Gainera, ez daukate garatuta immunitate sistema ere, “eta, horretarako, ama esnea da onena”. Osasuntsu jaio eta ama esnerik hartu ez duen umeak ez omen du berez urritasunik, “baina frogatuta dago ama esneak askoz onura gehiago dauzkala, epe labur, ertain eta luzera”. Hortaz, neonatologia unitateetan “ahalegin handia” egin arren, “amak ezin duenean, Munduko Osasun Erakundeak emandako esnea dauka bigarren aukera. Pentsa, egon badaude helduen minbizi mota batzuk tratatzeko ama esnea erabiltzen ari diren ikerketak”. Gainera, merkeago ateratzen da: “Berez, doakoa da. Merkeago ateratzen da, prozesu guztia pasatu arren, ekiditen delako kasu askotan haur goiztiarrak behin eta berriz ospitaleratu behar izatea. Eta beharrezkoa denean, egun gutxiago ematen dituzte ospitalean”.
Pasteurizatu arte, Bankuan hiruzpalau hilabetez gorde dezakete, izoztuta, jasotako esnea: “Behin pasteurizatuta, -80 gradutan izozten dugu berriro, eta horrela urtebete iraun dezake. Beraz, badugu stocka, eskaeraren arabera banatzeko. Neonatologia unitate batetik eskatzen digutenean, elur karbonikotan bidaltzen dugu, 120 edo 50 mm-ko biberoietan ontziratuta, haurrak hartzeko prest”.
Emaileak hainbat baldintza bete behar ditu: sei hileko baino gutxiagoko haurra hazten egon, nahikoa esne eduki, bizimodu osasungarria izan... Prest agertzen den emakumeari “odol analisiak egiten dizkiogu, birusak eta gaixotasun kutsakorrak baztertzeko; baita bizimodu eta osasun ohiturei buruzko galdetegia ere”. Ama horiei informazio eta material guztia ematen zaie, eta hamabostean behin eman behar dute esnea: “Ahalegin handia da, etxean haur txikia eduki eta zaintzeaz gain, esnea ematea. Ekintza altruista da, biziki eskertu beharrekoa”. Villaverderen esanetan, “ama batek berez badu azaltzen zaila den sentimendu bat, baina emaileak askotan dira familian edo inguruan haurrak ospitaleratuta ezagutu dituzten amak; baita esne asko daukatenak ere, bestela bota egin beharko luketenak”. Dohaintza bukatzen da umeak sei hilabete betetzen dituenean, hortik aurrera proteina gutxiago edukitzen duelako esneak: “Aldatu egiten da umearen nutrizio beharren arabera, magikoa dirudi. Sei hilabetekin, umea beste gauza batzuk probatzen hasten da, eta ez du horrenbeste proteina duen esnea behar”. Horregatik irauten du dohaintzak sei hilabete, Bankuan proteina oparoko esnea behar dutelako.

malu“Jakingo bagenu zein garrantzitsua den edoskitzea1 umearentzat, emaile gehiago egongo litzateke”

Ama Esnearen Euskal Bankuko esne emailea da Malu Montes (Errenteria, 1987). Bi alabaren ama da: Adharak 4 urte ditu, eta Xarek 11 hilabete.  Bigarrena jaio ostean hasi zen bere esnea biltzen.

Xare jaio eta hiru hilabetera hasi nintzen nire esnea jasotzen” azaldu du Montesek. “Hala dio protokoloak, esnealdiak finkatuta egon behar duelako, eta hori bizpahiru hilabetera gertatzen da” zehaztu du. Alaba zaharrena jaio zenerako, argi zeukan emailea izango zela. Izan ere, “Adhara jaio zenean, esne asko sortzen nuen, litro erdi inguru batzen nuen egunero”. Orduan, ordea, ez zegoen esne bankurik, eta ezin izan zuen egin. Hala, “Xare jaio zenean, oso argi nuen esnea eman nahi nuela. Gainera, gaiari buruz irakurtzen eta ikertzen aritu nintzen, eta banekien zer-nolako onura dakarkien ama esneak ume goiztiarrei edota gaixoei...”.
Martxoan utzi zion Esne Bankua hornitzeari Montesek. Iazko udan hasi, eta “8 edo 9 hilabetez egin dut”. Ezohikoa da hori. Berez, emailearen haurtxoak sei hilabete betetzean esnea jasotzeari utzi behar izaten diote, esnearen ezaugarri nutrizionalak aldatu egiten direlako. Ez da izan Montesen kasua: “Esne Bankuko Donostiako ospitaleko arduradunak, Begoñak, aldian-aldian deitzen zidan, eta horri buruz ohartarazi zidan. Baina nire esnearen proteina mailak handia izaten jarraitzen zuen”. Hori dela eta, ohi baino denbora gehiagoz eman ahal izan du esnea.
Xare gaixotu zelako utzi zion esne bankua hornitzeari. Oso zorrotz aztertzen dute Esne Bankuan jasotako esnea: “Ez bakarrik esnearen nutrizio balioa neurtzeko, esnea ez dagoela kutsatua ere ziurtatzen dute. Adibidez, umea edo ama gaixotzen badira, sukarra izan aurreko astean eta hurrengoan ezin da esnerik jaso”. Horixe gertatu zitzaien ama-alabari: Xare bi aldiz jarraian gaixotu zen, lehenik; eta, ondoren, Montes bera. “Berriz hastea pentsatu nuen, baina halako etenaldiaren ondoren esne ekoizpena berregokitu egin zen umearen eskarira, eta gorputza esne gehiago sortzeko behartu beharra... Bada, nahikoa eman nuela iritzi nion!”.
Zorrotzak dira, halaber, emaileek bete beharreko baldintzak: ez amak ez umeak ezin dute gaixorik egon; ez erretzea, alkoholik ez edatea... Esnea atera eta jasotzerakoan higiene neurriak ere muturrekoak dira: “Traste guztiak esterilizatu behar dira erabili aurretik, txanoa jantzi, maskara... Baina ez da aparteko ezer. Oso erraza da”. Gainera, Esne Bankuak beharrezko material guztia ematen die emaileei, “esnea ateratzeko gailua, adibidez, oso ona da”. Behin beharrezko guztiak edukita, “eguneroko errutina hartu behar duzu, hau da, egunero ordu berean egin behar da, gorputzak pentsa dezan beste edoskialdi bat dela”. Montesen kasuan, “gosariko kafea hartzen nuen bitartean ateratzen nuen esnea”. Behin esnea aterata, berehala izoztu, eta “hamabost egunean behin, Donostiako ospitalera eramaten nuen”.
Esnea ateratzen igaro duen denboran, Esne Bankuko langileen laguntza eta babesa ere etengabe izan ditu: “Oso ongi tratatu naute. Nirekin, batez ere Begoña egon da harremanetan. Pertsona maitagarria, txera ere hartu diot!”. Esker oneko ageri da Montes jaso duen laguntza eta arretagatik. Arazo bakarra ikusten du: esnea ospitalera eraman beharra. “Ni orain bajan nago, eta ez dit aparteko arazorik eragin. Baina lanean dabilenari, edo Donostiako Ospitaletik urrun bizi denari, atzera eragin diezaioke”.
Pozik aritu da Montes esnea ematen, jakinda bere esneak ume askori onura ekarriko diela. “Amaren esnearen balioan sinesten dut, eta garrantzitsua da. Ikerketek diote oso mesedegarria dela”. Ondorioz, ama izan berri direnak esnea ematera animatu nahi ditu. Halere, “gaia konplikatua” dela uste du: “Informazio gutxi dago. Hemen esaterako, anbulatorioan inork ez daki ezer. Ingurukoei aipatuta ere, harrituta geratzen dira. Hemen ez dago esnea emateko kulturarik. Are, bularra ematekoa ia ere ez. Orain, ama gehiago ikusten dira bularra ematen, baina konplikatua da. Gainera, emakume bat erditu berritan denean, ez da erraza izaten. Mina eta... gaizki pasatzen da. Ni edoskitze taldeetara askotan joan izan naiz, baina ez da esnea emateaz hitz egiten. Nire ustez, kontzientzia kontua da: ez dugu halakorik hemen. Jakingo bagenu zein garrantzitsua den edoskitzea umearentzat, gaia gehiago ezagutuko genuke, beharbada, eta emaile gehiago egongo litzateke”. Hala, bularra ematearen garrantzia azpimarratu du: “Ez gaude ohituta emakumeak bularra ematen ikustera. Baina ez bagaude ohituta, nola egongo gara kontzientziatuak emaile izateko?”.

 

pancorbo

“Oso ekimen eskuzabala da; harrigarria iruditu zitzaidan”

Sara Pancorbo (Eibar, 1984) Esne Bankuko ama hartzailea da. Jaioberri oso goiztiarra izan zuen udazkenean, eta, alabak une horretan zituen elikadura beharrei aurre egiteko, Bankuak eskaintzen duen doako zerbitzua erabiltzeko aukera eman zioten ospitalean.

Gabonetako edo Erregeetako oparia izan behar zuena, udazkeneko sari aurreratua izan zen Sara Pancorborentzat. Joan den urrian jaio zen Sofia, aurreneko alaba, haurdunaldiaren seigarren hilabetean. 750 gramo pisatu zuen jaioberriak, eta horren txikiak diren umeen berezitasunak direla eta, arreta handiagoz elikatu behar izan zuen: “Hasieratik, esnea ateratzeko tresna erabili behar izan nuen, hiru ordutik behin; Neonatologia Unitatekoek gailua eman, esnea atera, gorde, eta nire alabari ematen zioten”.
Baina esnea ateratzeko modu artifizialari luzaroan eustea zaila zen, haurrarengandik ez zuelako zuzeneko estimulurik. Hala, “asteek aurrera egin ahala, estimulu horrek behera egin zuen, eta alaba nik eman nezakeena baino gehiago hartzen hasi zen”. Memento hartan, Neonatologia Unitateko pediatrak Esne Bankuak eskaintzen duen doako zerbitzuaren berri eman zion, Sarak alabari amaren esnea ematen jarraitu nahi izatekotan: “Nola funtzionatzen duen azaldu zidan, eta irakurtzeko dokumentuak eman zizkidan; harrigarria iruditu zitzaidan, oso ekimen eskuzabala baita”.  
Guztira, bi hilabete egon ziren ospitalean Sofia jaio eta gero, eta zerbitzua hilabete eta erdiz erabili zuen, gutxi gorabehera. Zainen bitartez elikatu zuten Sofia txikia lehen astean. Hortik aurrera, Pancorboren esnea tantaka ematen hasi ziren, ama ezezagun batzuengandik jasotako esnearekin tartekatuta. Pancorbok dioenez, “osagarri egiten genituen, gehiago eman ezin nuenean. Esaterako, Sofiak hartzen zituen zortzi biberoietatik bat betetzen banuen, hori hartzen zuen, eta, gero, eskaintzen zidatena”. Gainera, beti zekien Pancorbok noiz zen bere esnea eta noiz ez, biberoiak etiketa bat izaten baitzuen itsatsita: “Batzuetan, esnearen kolorea ezberdina zen, ama guztien esnea ez delako kolore edo lodiera berdinekoa; baina biberoiak beti pegatina bat izaten zuen, anonimoa guztiz, hori bai”. Ez zekizkien ama eskuzabal horien izenak, baina ospitalean zegoela emaile bihurtu ziren bi emakume ezagutu zituen. “Biak asko ekoizten ari ziren orduan, hots, esne asko zuten emateko. Ospitalean, emaile izateko proposamena egin zieten, eta baietz esan zuten” azaldu du. Esnea ateratzen ematen zuten denbora tarte horretan ezagutu zituen biak, eta berezia iruditu zitzaion: “Izan ere, agian, Sofia jasotzen ari zen esnea emakume horiena zen, nirekin batera esnea ateratzen ari ziren amena, alegia”.
Amak eta haurrak ospitalean dauden bitartean erabil dezakete zerbitzua, baina alta jasotakoan ezin dute esne gehiago eskatu, tamalez. Pancorboren kasuan, behin etxera joanda, medikazioa hartu behar izan zuen. Botika horren bidez, prolaktinak gora egiten zuen, esne gehiago sortzeko, baina bizpahiru astera berriro murriztu zen esne kopurua. “Saiatu nintzen, asko saiatu ere, baina, azkenean, ezinezkoa zela onartu behar izan nuen, eta ordutik aurrera formula esnea erabili behar izan nuen”.
Oraindik ere ezjakintasun handia dagoela uste du Pankorbok, berak ere ordura arte ez baitzekien aukera hori zegoenik. Hala ere, oso ekimen ona iruditzen zaio, haurrak amaren esnea hartzen jarraitzeko aukera ematen duelako: “Haurdun zauden unetik eta ondoren, amaren esnea bezalakorik ez dagoela esaten dizute beti, formula esnearen bidez lortzen ez diren antigorputzak sortzen dituelako. Hori onuragarria dela esaten dizutenez, aurrera egiten duzu”. Gainera, dena profesionaltasun osoz egin zuten. Pancorboren hitzetan, “inoiz ez nuen zalantzan jarri kaltegarria izan zitekeenik”. Horregatik, berriro behar izatekotan, zerbitzua erabiliko lukeela dio, eta, noizbait ama-emaile izateko aukera izaten badu, atsegin handiz lagunduko luke: “Berriro haurdun geratzen banaiz, eta haurdunaldi osoa bete eta esne ekoizpen ona badut, zalantzarik gabe eskainiko nuke nire esnea”. 

 

 

Klika, Klika, munduan dabil Korrika!

Korrikak aspaldi gainditu zituen Euskal Herriko mugak. Hamaika egunez euskararen eta AEKren alde Euskal Herria zeharkatzen duen lasterketa erraldoiari kumeak eta neba-arrebak sortu zaizkio azken urteotan. Neba-arrebak, munduko hainbat hizkuntza gutxituk Korrika eredu hartu dutelako beren eskubideen alde: Correllengua Katalunian, Ar Redadeg Bretainian, Rith Irlandan... Eta kumeak, herrialde askotan euskararen aldeko Korrika egiten dutelako han bizi diren euskaldunek. Norbanakoen ekimenez, tokian tokiko Euskal Etxeen bultzadaz, AEKrekin Korrika munduan ezagutarazteko hitzarmena sinatu duen Etxepare Institutuko irakurletzei esker... nazioartean gero eta leku gehiagotan ikus daitezke petodunak lasterka, lekukoa eskuan, Korrikaren eta euskararen aldeko leloak oihukatzen: Buenos Aires, Bartzelona, New York, Berlin, Budapest, Melbourne, Bordele, Leipzig, Paris, Dublin, Boise, Brno, Madril, Chicago, Sydney... Euskaltzaleak nonahi, tipi-tapa euskararen alde, euskara munduari ematen, eta mundua euskarara biltzen. Eñaut Mitxelena, M. Egimendi.


alemania

“Jendeari irribarrea ateratzen zaio Korrika zer den ulertzen duenean”

2010etik, Alemanian bizi da Unai Lauzirika (Lekeitio, 1980); hasieran Berlinen, eta 2013tik Leipzigen, non euskara irakurle den. AEKn ibilia, “Euskal Herrian egiten diren ekitaldien artean maiteenetakoa dut Korrika. Betidanik sortu izan dit halako zirrara bat  herrian sartzen ikusteak”. Zirrara hori atzerrian sentitzeko aukera izan du, Berlingo eta Leipzigeko Korriken antolatzailea baita.

Berez, nazioarteko lehen Korrika New Yorkekoa izan zuen, 2009an. New Yorkera bi asterako joan zen, lagun bat bisitatzera, eta “konturatu nintzen Korrikan ez nintzela egongo”. Korrikaren zenbait arduradunen bitartez jakin zuen New Yorken ez zela egiten halakorik, eta “neuk antolatuko nuela komentatu nien erdi txantxetan. Esan eta egin: materiala eskatu, plastiko eta peto gutxi batzuk maletan sartu, eta New Yorkera!”. Brooklyneko Euzko Etxeak ere bere egin zuen proiektua, eta Korrika antolatzea lortu zuen: “Harrezkero, New Yorkeko euskaldun eta euskaltzaleek Korrika guztiak ospatzen dituzte".
Berlingo Korrikaren sorreran ere zuzeneko zerikusia izan zuen. 2010eko udazkenean, hirira “heldu eta gutxira, adin bertsuko zenbait “gazte” Berlingo Euskal Etxean sartu ginen. Gure aurreneko proposamena izan zen Korrika antolatzea”. Hala, 2011ko apirilaren 3an egin zuten Berlingo lehen Korrika. “Jonan Lekuerekin eta Nagore Soroarekin batera lantalde txikia osatu eta erabaki genuen ganorazko Korrika bat egin behar genuela, furgoneta eta guzti. Horrez gain, Unter den Linden etorbidea ixtea otu zitzaigun. Lehen Korrika izan zen handinahiena, nolabait esateko”. Are, hura izan zen “egindakoen artean politena. Agian, lehen aldia zelako, edo espero baino askoz jende gehiago etorri zelako, edota Brandenburger Tor-en hasi eta bukatzeak baduelako karga sinbolikoa”. Ordutik, “edizio guztietan aldatu dugu ibilbidea. Urtero, zentzu jakin bat eman nahi diogu Korrikari, hiriarekin lotuta, eta jendea eta elkarteak lekukoa eramatera gonbidatzen ditugu”.
“Jende askok” parte hartzen du Berlingo Korrikan. “Euskal Etxeko ekitaldirik jendetsuena da, eta euskaldun gehien biltzen duena. Halere, euskaldunok antolaketa lana egiten dugu, eta, normalean, lekukoa eta protagonismoa alemanei ematen dizkiegu: Berlinen jaiotako ume euskaldun-alemaniarrak, gure euskara ikasleak, omendu nahi ditugun norbanako edo elkarteak... horiek erakarri nahi ditugu”. Bada, erakargarria suertatzen zaienik ezin uka: “Esango nuke umeek eta euskara ikasleek gozatzen dutela gehien. Atzerritar batentzat euskara aitzakia duen ekitaldi zoroa da Korrika, lasterka eta oihuka zerbait babes daitekeela erakusten duen 11 eguneko maratoia”. Lauzirikak dioenez, “oso giro atsegina sortzen da, eta jende berria ezagutu eta sareak zabaltzeko aukera egoten da”.
Antolakuntzari dagokionez, Euskal Etxeak antolatzen du, eta Etxepare Institutuaren Berlingo irakurletzak ere bat egiten du. AEKrekin zuzeneko harremana dute, eta materiala aurretiaz eskatzen diote. Antolaketan, “hotzak, errepideak edo lasterketak berak baino, teknikak ematen digu buruko min handiagoa: furgoneta alokatzea; mikrofonoa eta gainerakoak funtzionaraztea...”. Kontrara, “poliziaren baimenak lortzea da errazena. 2011n polizia-etxean lasterketaren helburuak azaltzea bitxi samarra izan bazen ere, hurrengo edizioetan poliziaburuek eurek esan ziguten oso egitasmo ederra iruditzen zitzaiela. Jendeari irribarrea ateratzen zaio Korrika zer den ulertzen duenean”.
Aurten, apirilaren 13an egingo dute Korrika Berlinen: “Goizean Korrika, eguerdian bazkari-topaketa, eta gauez Clash aretoak antolatu eta Euskal Etxeak babestutako kontzertu ikaragarria: Zea Mays eta Berri Txarrak”.
Leipzigen, aldiz, apirilaren 4an izango dute hitzordua. Etxepare Institutuak bultzatuta antolatzen dute. Lauzirika, irakurle den heinean, horretan ere aritzen da.
2013an egin zuten lehen aldiz, “irakurletza zabaldu zen urtean”, 40 bat ikaslerekin. “Oso ondo egon zen. Azterketa egunaren aurretik lasterka atera ginen Campusetik Augustusplatzera”.
Leipzigeko Korrikan, soilik unibertsitateko campusean egiten dute lasterka. “Gero, petoak jantzita, hirian zehar joaten gara leku esanguratsuren batera. Baina ezin dugu kartelekin lasterka ibili, ez baitaukagu poliziaren baimenik. Hemen, arauak errespetatu zale dira”. Tamaina aldetik ere, Leipzigen “jende gutxiago biltzen gara: 20 edo 30 lagun inguru. Baina kuriosoa ere bada: Korrikari esker, unibertsitateko ikasle gehiagok daki hemen euskara irakasten dela. Leipzigeko Korrika, hiritarra baino, “akademikoagoa” dela esango nuke”. Hori bai, “ikasleek primeran erantzuten dute”. Kalean dabiltzanek, ordea, “begiratu bai, baina ez dute galdetzen. Hori ez da arazo, dena den, edizio guztietan Korrikak 20-30 enbaxadore berri irabazten baititu Leipzigen”.

bartzelona

Bartzelonako jendea erabat harriturik gelditzen da gure Korrika ikustean”

1993tik egiten dute Korrika Bartzelonan, Korricursa izenpean, Bartzelonako Euskal Etxeak antolatuta. Sara Galar (Iruñea, 1977) eta Ioseba Landa (Donostia, 1988) Bartzelonan bizi dira, 2001etik eta 2012tik, hurrenez hurren, eta antolakuntza lanetan ibiltzen dira. Galar 2003tik; Landak, berriz, aurtengoa du lehen aldia.

Galar eta Landa Euskal Etxeari lotutako euskal komunitatearen parte dira. Lehena Euskal Etxeko batzarkide ohia da, eta bigarrena bertan irakasle. “Euskal Herriarekin harremana duten jarduerak sustatzeaz gain, euskara bultzatzeko edozein ekimenekin bat egiten dugu. Helburu hori, betiere, Katalunia eta Euskal Herriaren arteko zubi lanarekin lotzen dugu”.
Zubi lan horretan, berezko lekua du Korricursak. “Funtsean, Korrikaren espiritu bera du, baina kros hitza katalanera itzuli, eta cursa erantsi zaio”. Aurten, apirilaren 6an izango dute hitzordua. Lehendik ere “hainbat ekimen antolatu dugu, Korrika Kulturala izenpean, Korrikako giroa bultzatzeko”.
Apirilaren 6an egun osoko egitaraua izango dute. “Korrika eguna gosari batekin hasten dugu, eta, segidan, umeen Korrika Txikia egiten da”. Behin Korricursa hasita, bizpahiru geldialdi egingo dituzte ibilbidean, eta bakoitzean kultur ekitaldiak izango dituzte. Korrika amaitutakoan ere, jaiak ez du etenik. Euskal dantza emanaldia eta herri bazkaria antolatzen dituzte, “eta festa giro paregabeari amaiera emateko, kontzertuak”.
Ibilbide finkorik ez du Bartzelonako Korrikak. “Urtez urte aldatu egiten dira abiapuntua eta helmuga: Euskal Etxetik Nafarren Etxera, Gracia auzotik Euskal Etxera...”. Hala, aurten Euskal Etxetik Sants auzoan dagoen Can Batlló gune autogestionatura joango dira. Hain zuzen, Galarrek eta Landak nabarmendu dute azken jaia Can Batllón ospatuko dutela “horrelako proiektu herrikoei gure babesa emateko”. Era berean, Sants auzoko Can Vies gune sozial okupatuan ere egingo dute geldialdia, baita Raval auzoan ere, “bertako kultur aniztasunarekin eta autoantolakuntzarekin bat egiteko”.
Jendetsua izan ohi da: “Bazkarian, 350 pertsona inguru izaten gara, eta egun osoan 500 bat lagun ibiltzen gara festan; gehienok, hemen bizi garen euskaldunak”. Hiriko kaleetan arineketan, ez dira pasatzen oharkabean. “Bartzelonako jendea erabat harriturik gelditzen da gure Korrika ikustean, polizia aurretik eta atzetik dugula, bozgorailuarekin sekulako zarata egiten eta euskaraz oihukatzen”.
Batzuk harritu, besteak hunkitu. Parte hartzaileek “zirrara eta ilusio handiz” bizi dute. Halere, Korrika zapuzteko arriskurik ere izaten da: “Arazo nagusia, normalean, eguraldia izaten da. Bartzelonan, oro har, ez dago aisialdirako aterperik. Azken lau edizioetan, euria izan dugu lagun, eta 2009an bertan behera utzi behar izan genuen”.
Urrian hasi zituzten Korricursa antolatzeko lanak, 20-25 bat lagun aritzen dira horretan. “Gauza asko dira”, eta, ondorioz, batzordeak antolatzen dituzte. AEKrekin ere harremanetan jarri ohi dira, “petoak, pankarta eta eranskailuak eskatzeko. Asko eskertzen dugu laguntza hori”. Hori bai, “gauza gehiago bidaltzea gustatuko litzaiguke, kar-kar!” .
Lanak mordoxka, eta buruhausteren bat edo beste ere bai. Esaterako, “Bartzelonako araudi zibikoak beti izaten ditugu oztopo: trikipoteoa bezalako kale jarduerak antolatzeko, adibidez, Udalak beti jartzen dizkigu arazoak”. Korrika egiteko ere, nahiko lan izaten zuten iraganean: “Legezko baimenen afera dela eta, hasierako urteetan bizikletaz egiten zen. Azkenekoak, manifestazioak egiteko baimena eskatuta korrika egin ditugu”.
Halaxe egingo dute aurten Galarrek eta Landak bai Bartzelonan bai Euskal Herrian. Izan ere, biek erosten dute urtero Euskal Herriko kilometro bat, eta, noski, parte hartzen saiatzen dira. Bai Bartzelonakoak bai Euskal Herrikoak "antzeko zirrara eragiten digute. Alde nagusia da han kilometro bakarra dela, eta hemen egun osoko inplikazioa eta lana izaten ditugula”. Halere, ez dute zalantzarik: “Lanak merezi du. Katalanak ez daude ohituta egun osoko festetara, eta horregatik Korricursa erreferentea da Bartzelonako ekitaldien agendan. Bide horretan jarraitzeko asmo irmoa dugu, eguraldiak pixka bat laguntzen badigu, jakina!”.

sydney

“Korrikak etxera hurbiltzen gaitu”

Datorren apirilaren 7an, bosgarren aldiz aterako da Korrika Sydneyko kaleetara, Gure Txoko Basque Club euskal etxeak antolatuta. Izaskun de Allende (Bilbo, 1985) 2014an heldu zen hara, “lanera eta esperientzia berri baten bila”. Esperientzia horien artean dago Korrika Euskal Herritik kanpo bizitzea.

Sydneyko hirugarren Korrika izango da hau Izaskun de Allenderentzat: “Sydneyko euskal etxea Korrikan parte hartzen hasi zenetik, 17.ean, egutegian bi urterik behin dagoen ekintza da, agendaren parte bilakatu da. Adin guztietako jendea etortzen da, eta oso egun polit eta esanguratsua izaten da guretzat, etxera hurbiltzen gaituelako. Ilusio handia eragiten digu!”.
Sydneyko Korrika Gure Txokon amaitzen da: “Goizean goiz hasi eta bazkalordurako heltzen gara. Euskal etxean igandero egiten da bazkaria, eta Korrika egunean ere horixe izaten da plana. Halere, normalean baino jende gehiagok ematen du izena, eta jai giroan ospatzen dugu. Azken urteotan, 60-80 pertsona inguru bildu izan gara”. Normalean, antolaketaren motorra euskal etxeko batzordea izaten da, baina “gero eta boluntario gehiago batzen zaizkigu petoak eta pankarta egiteko, bazkaria antolatzeko eta abarrerako”.
Pankarta bat hartuta lasterka ikusten dituztenean, “kaleko jende askok txundituta begiratzen” die: “Batzuek galderak ere egiten dizkigute. Hainbatek ezagutzen du Euskal Herria, ezagun dituzte historiaren, hizkuntzaren eta kulturaren nondik norakoak; beste zenbaitentzat, aldiz, guztiz ezezaguna da gure kultura”. Ez omen dute baimenik eskatzen Korrika kalera ateratzeko: “Beharbada, egin beharko genuke, kar-kar! Batez ere, Opera House delakoaren ondoan edo badiako zubian galdetu izan digute poliziek edo segurtasun langileek zertan ari garen, eta alde egiteko ere eskatu digute, baina nahiko eskuzabalak izan ohi dira. Denbora luzez geratzen ez bagara, ez dago arazorik”.
Sydneyko euskaldunek, dena den, Euskal Herriko Korrikan ere hartzen dute parte: “Kilometro bat erosten dugu han”. Hala, Gure Txokok 21. Korrikan ere eskatu du kilometroa, eta “Australiako Euskal Etxeetako lagun eta senideak, Euskal Herrian daudenak, bidaliko ditugu korrika egitera; oraingoz, baina, ez dakigu nora”. Iaz erosi zuten lehenengo aldiz, Gernikan, “eta oso polita eta esanguratsua izan zen gure lagunak eta senideak han gure kilometroa egiten ikustea”.
Sydneyko Gure Txoko Basque Club euskal etxean, ehun bat bazkide dira, “baina oso sakabanatuta gaude, Sydney oso handia delako”. Hala ere, berrogei lagun inguru bildu ohi dira euskal etxean igandero, elkarrekin bazkaltzeko. Gure Txokon egiten den lan guztia boluntarioa da: “Sukaldariek musu-truk prestatzen dute igandeetako bazkaria (hamar lagunen artean, txandak egiten dituzte urte osoan), euskara eta dantza eskolak eskaintzen ditugu dohainik, eta Korrika, sanferminak, Aberri Eguna, Olentzero, Euskararen Eguna... ospatzen ditugu dagokienean”.
Duela urte gutxira arte, euskal etxera hurbiltzen ziren gehienak euskaldunak ziren, baina azken urteotan australiar gehiago batu zaizkie. Euskal etxeko dinamika aldatzearen ondorioa izan liteke: “Gauza gehiago antolatu dugu kalera begira, eta inguruko ekintza gehiagotan parte hartu dugu. Adibidez, 2016an, euskal etxearen 50. urteurrena ospatu genuenean, Gure Txoko Film Festival antolatu genuen, eta Loreak eta Urteberri on, amona! eskaini genituen Newton auzoko zineman. Aretoa bete genuen! Gainera, International Day of the World's Indigenous Peoples delakoa ospatu izan dugu, Sydney Design Festival-en parte hartu, etab. Sydneyko aldizkari gastronomiko pare batean ere agertu da euskal etxea, eta horrek jende gehiago hurbiltzea bultzatu du. Uste dut euskal kultura ezagutzen duen edonork, Sydney inguruan dagoenean gure berri entzuten badu, bisita egiten digula! Gaur egun oso giro polit eta osasungarria dagoela esango nuke, pertsona motari dagokionez oso zabala eta aberatsa”. Eta guztiak Klika egiteko prest!

Bestelako liburutegiak

Publikoak, pribatuak, gai eta arlo jakinei lotuak, orokorrak, helduenak, haurrenak, irekiak, erabiltzeko mugatuak, mugikorrak... oinarri bera izanagatik, askotariko jite eta ezaugarrikoak dira liburutegiak. Horien artean, topa ditzakegu liburutegi alternatiboak. Gizarte mugimenduen edota mugimendu alternatiboen ekimenez sortuak asko eta asko, gehienetan ikuspegi kritikoa lantzeko asmoz, eta ohiko eskaintzaz kanpoko bideak jorratzeko ahalegina egiten dutenak. Eskaintza bereziagoa dutelako, antolaketa eredu ezberdinak dituztelako, esparru jakinei erreparatzen dietelako edota bestelako arrazoiengatik, ez dira liburutegi arruntak. Arruntak ez, baina bai liburutegi. Alegia, ezinbesteko zerbitzuak, jakintza biltegi ez ezik, jakintzaren zabaltegi ere badirenak. Ikasteko grinaz nahiz irakurtzeko gogoz edota ikasteko gogoz nahiz irakurtzeko grinaz gerturatzen den edonoren etxe. Eñaut Mitxelena, Maider del Olmo, Esti Lanao.

angiolillo

“Ez da liburu biltegi soila; batez ere, liburu aurkezpenak egiten ditugu”

Liburuetako istorioek eta historiak bat egiten dute Bergarako Gaztetxeko Angiolillo liburutegian: gaztetxe bilakaturiko presondegian, Michele Angiolillo anarkista (Foggia, Italia, 1871-Bergara, 1897) preso eduki zuten ziegan dago liburutegia. Aser Polvorosa (Bergara, 1973) liburutegiaren arduradunak erakutsi digu hain leku berezia.

Kartzela Zaharra izenez da ezaguna Bergarako Gaztetxea. Izan ere, egun gaztetxea dena presondegia izan zen: 1841ean, Bergara barruti judizialeko buru izendatu, eta epaitegia eraiki zuten 1866 eta 1870 urteen artean, baita espetxea ere. Urte zehatza ez daki Polvorosak, baina garai hartan izan zela diosku. XX. mendearen bigarren erdian itxi zuten. “Nik uste 70eko hamarkadarako geratu zela hutsik” dio Polvorosak.
2000. urtean, herrian babes zabala izan zuen eskaria aintzat hartuta, Udalak Bergarako Gazte Asanbladari laga zion, eraikinak gaztetxea har zezan. Ordutik, Gazte Asanbladak eta herriko beste hainbat kolektibok jarduten dute bertan, eta haiek kudeatzen dute modu asanblearioan. “Urtean, 100dik gora ekitaldi egiten dira hemen”, tartean Angiolillo liburutegiak antolatzen dituenak.
Eraikinak, guztira, 20 zelda ditu, 10 beheko solairuan eta beste horrenbeste goikoan, eta horietako batean dago liburutegia, behean. Jakina da Angiolillok bertan igaro zituela bere bizitzako azken hamabi egunak, preso. Anarkista italiarrak Antonio Canovas del Castillo (Málaga, Espainia, 1828 – Arrasate, 1897) politikari eta orduko Espainiako gobernuburua hil zuen, 1897ko abuztuaren 8an, Arrasateko Santa Ageda bainuetxean oporretan zela hiru tiro jota. Canovas hil eta berehala atxilotua, azkar asko epaitu eta hil zuten, 1897ko abuztuaren 20an, kartzelako patioan garrotez.
Izenak ez ezik, liburutegiko beste zenbait elementuk ere gogora dakarte anarkista italiarra. Ziegako paretetako batean, Txori marrazkilariak egindako irudi bat dago, non Angiolillo eta Canovas ageri diren. “Fly Shit taldeak gaztetxean egin zuen kontzertu baterako sarreretan ageri zen marrazkia, eta liburutegian ipintzea erabaki genuen”. Garrotearen hala moduzko erreplika bat ere badute.
Liburutegiak ez du beti Angiolilloren izena eduki. Berez, 2000. urtean gaztetxea zabaldu zutenetik, lau liburutegi proiektu izan dituzte. Orain martxan denak, laugarrenak, hartu zuen anarkista italiarraren izena. Izan ere, “hauxe da gela honetan egon den bakarra; aurrekoak beste ziega batzuetan egon ziren”. Angiolilloren zelda, liburutegia izan aurretik, “komuna izan zen, eta gero biltegia”. 2010ean, “zelda hau hustea erabaki genuen, eta liburutegi berria jartzea. Orduan gogoratu ginen Angiolillo hemen izan zutela. Gainera, gutako batek Fly Shit taldearen kontzertuko sarrera zeukanez, argiago ezin: Angiolillo liburutegia izena ipini genion”. Honek ere ezagutu ditu etenaldiak: “Urte eta erdiz edo itxita egon zen”. Halere, orain dela bizpahiru urte berriz abian jarri, eta "dagoeneko nahiko finkatuta dago".
Hori bai, “ez da liburu biltegi soila. Liburu onak daude, baina gehiago da: batez ere, liburu aurkezpenak egiten ditugu hasieratik. Guztira, Angiolillo liburutegiaren bi garaietan, 50 inguru”. Besteak beste, zelda honetatik igaro dira Jakue Paskual, Jesus Valencia, Uxue Alberdi, Floren Aoiz, Aoztar Zelaieta, Koldo Izagirre (Angiolilloren heriotzari buruz Nik ere Germinal! egin gura nuen aldarri liburua idatzi zuen)... Larga vida a RIP liburu-fanzinea ere aurkeztu zuten. Polvorosak zehaztu digunez, “literatura kontuak, neurrian. Guk nahiago ditugu kontu informatiboagoak. Zainetatik informazioa nahi izaten dugu!”. Horrekin batera, Aittor Arantzabalek idatzi eta auzolanean egindako Angiolillo liburua ere argitaratu zuen liburutegiak.
Aurkezpenez gain, nolanahi ere, liburu sorta polita topa daiteke, gaien arabera banatuak: kontu sozialak, mundua, emakumeak, sozialismoa, politika, ekologia... Zehazki zenbat diren ez daki Polvorosak. Hori bai, ateak zabalik dituzte liburuak jasotzeko. Hain justu, horrela hornitu izan dute orain artekoa. Besteren artean, “Gasteizko Gaztetxeak emandakoak dauzkagu. Bergarako UNEDeko liburuzainak ere eman zizkigun hainbat liburu. Euskaltegiak ere, antzera. Gasteizko ZAPateneoko liburutegi asoziatiboko bazkidea naizenez, handik ere ekartzen nituen. Horrez gain, jendeak ere mordoa ekartzen digu”. Den-denak dituzte jendearen eskura: “Gaztetxea zabalik badago, etorri, hartu, zer hartu duzun apuntatu, eta kito!”.
testi

“Emakumeen Dokumentazio Zentroa gure memoria kolektiboa da”

Bilbon dago emakumeei eskainitako liburutegi espezializatua, eta Maria Jose Sola da arduraduna (Bilbo, 1961). Gordailu mardula du eskuartean. Mugimendu feministaren ondarea, bertakoarena, behintzat bai: zapalketaz nahiz errebeldiaz mintzo diren ehunka eta milaka kartel, dokumentu, bibliografia, aldizkari, DVD eta liburu.


Maite Albiz du izena Emakumeen Dokumentazio Zentroak, sortzaileetako baten omenez. Albiz kazetaria izan zen, eta lan handia egin zuen, 80ko hamarkadan, Bilbon, Emakumeen Dokumentazio Zentroak aurrera egin zezan. Bizkaiko Emakumeen Asanbladak sustatuta, 1982. urte inguruan  jarri zuten martxan hainbat emakumek hasiera bateko artxibo hura, autogestioan oinarrituta.
Asanblada horretako kide izan da urte askoan Maria Jose Sola liburuzaina eta Zentroaren egungo arduraduna; 2005. urteaz geroztik dabil zeregin horretan. Egun, mugimendu feministarekin lotura estua izaten segitzen du; gainera, bere lanerako ezinbestekotzat jotzen du “kalearekin harremana izatea”. Bilbotarra da, Santutxu auzokoa, eta bertako emakume taldean hasi zuen bere ibilbidea mugimendu feministan, oso gaztea zelarik.
Maite Albiz Zentroak Bilboko Udalaren eta bestelako erakunde batzuen dirulaguntzak jasotzen ditu egun, hasieran ez bezala. 1993ra arte eutsi zioten erabateko autogestioari, dirulaguntzei muzin eginez. Urte hartan, baina, bestelako erabakia hartu zuten: “Diru hori gurea ere bazela iritzita, laguntzak eskatzea erabaki genuen. Gainera, hori gabe zaila ikusten genuen aurrera egitea”.
Hala, La Bolsa eraikineko liburutegia Udalak utzitako lokala da. Izen horrekin da ezagun Pilota kaleko udaltegia. Edozelan ere, kontu ekonomikoak gorabehera, Solak zein bere lantaldeak erabakitzeko ahalmen handia dutela nabarmendu dute, Zentroaren kudeaketari dagokionez.
Bertara jo ohi duten gehienak andrazkoak dira. Erabiltzaileek dokumentuak bertan kontsultatzen dituzte, edo etxera eramaten dituzte maileguan hartuta. Hezkuntza arlokoak dira kontsultagile asko, Leioako eta Deustuko unibertsitateetako ikasleak, doktoretza egiten ari diren neskak edo masterretako ikasleak. Azken boladan, adibidez, transexualitateari buruzko kontsultak ugaritu dira; intersexualitateaz edota queer mugimenduaz jakin nahi dute gazteenek.
Materialaren ugaritasuna nabarmena izanagatik, ez da anabasarik antzematen. Alderantziz, dena txukun sailkatuta dute, 17 gairen arabera: osasuna, sexualitatea, hezkuntza, filosofia, kultura… Hori nahikoa ez balitz bezala, bertaratuek Solaren laguntza  izaten dute bilatzen ari direna aurkitzeko: “Bai, orientabide lana ere egiten dut. Adibidez, berriki, duela urte batzuetako kontu bategatik etorri dira batzuk, Basauriko 10 emakumeren kontrako epaiketa baten harira, abortuaren gaiagatik, lan baterako dokumentazio bila, zehazki”.
Memoriaren garrantzia nabarmendu du liburuzainak: “Emakumeen Dokumentazio Zentroa gure memoria kolektiboa da. Askotarikoa da, gainera, eta ondo islatzen du feminismoaren baitako aberastasun hori”.  Ez da, ordea, memoria hila, bizia baizik. Pentsamendu eta jarduera feminista artxibatzeko eta zabaltzeko balio du lekuak.
Bestalde, azkenaldian, beste lan batekin dabiltza Dokumentazio Zentroan: birkatalogazioa. Banan-banan, ale guztiak ari dira berriro katalogatzen. Zeregin horretarako, laguntzaile bat du Solak; izan ere, EAEko liburutegien sare publikoan sartzeak horretara behartu ditu. Horrela, behin lana amaituta, edonoren esku egongo da, sarean, Dokumentazio Zentroko katalogoa, osorik ikusi ahal izateko.
Euskarri digitalei erreparatuz gero, material kopurua handia da. Dokumentuak ez ezik, bertako altxor kutuna ere formatu digitalean dute gordeta: 1.200 kartel inguru, Euskal Herriko mugimendu feministaren bilakaeraren isla iruditan.
Euskarazko lanei buruz ere hitz egin du Solak: “Denboran oso atzera joan beharrik ez dago. Orain dela gutxira arte, ia ez genuen ezer euskaraz. Azken bost urteotan, baina, dezente ugaritu da euskarazko lanen kopurua, eta joera horixe izango da, goranzkoa”.
Solak ez du nahi izan aipatu gabe utzi beste liburutegi bat: “IPESek Iruñean duen liburutegia gure ahizpa bikia da, garai bertsukoa eta antzekoa”.

zapateneo

“Giza mugimenduen hazitegi bat da ZAPateneo”

Duela hamazazpi urte ireki zituen ateak ZAPateneo liburutegi alternatiboak, Komite Internazionalisten, Gasteizko talde antimilitaristaren eta Bilboko Likiniano elkartearen eskutik. Gasteizko Zapatari kaleko 93. zenbakian du lokala, eta Migel Matute (Laudio, 1972) hasiera-hasieratik arduratu da, beste zazpi lagunekin batera, lekua aurrera eramateaz.

Liburutegiaren izenak berak iradokitzen du tokiaren funtsa zein den: “Ateneo baten filosofia du, azken finean. Jendea elkartzeko eta gauzak elkarren artean egiteko leku bat da”. 2002. urtean hasi zuten ezagutzak zabaltzeko ibilbidea, eta orduan finkatu zuten helburua. Matuteren hitzetan, “ideia zen, hasiera batean, pentsamendu kritikoari buruzko eta gizarte mugimenduentzako baliagarriak izan zitezkeen materialak biltzea eta eskaintzea”. Horrekin batera, beste xede bat ere badute: “Kolektiboei eta norbanakoei, besteak beste, eztabaidak, liburuen aurkezpenak eta bilerak egin ahal izateko lekua eskaini nahi diegu”.
Duela hamarkada batzuk ohikoa zen moduan, ZAPateneok bazkide bidezko liburu dendaren izaera du. Matutek azaldu duenez, “lehen, oso ohikoa zen bezero batek liburu denda kontu bat izatea; bere izena eman eta diru kopuru bat aurreratzen zuen. Guk halaxe egiten dugu, eta dagoeneko badugu 50 bazkide inguru”. Hala ere, proiektua ez dute jotzen ez lanbidea ez soldata izateko bidetzat: “Gure kasuan, hasieratik planteatu genuen ez genuela merkataritza arlora eraman nahi; gure asmoa da lokalak berak bizitza izatea. Ateneoaren berezko ezaugarri hori betetzea, hain zuzen ere”. Horregatik, liburu denda bigarren mailan dago, eta gehienetan informazio eta ezagutza trukea gertatzen da. “Norbaitek bere proiektua, lana, diskurtsoa edo dena delakoa aurkeztu nahi badu, horretarako aukera ematen diogu. Beste batzuetan, geuk jotzen dugu interesatzen zaigun subjektuarengana” zehaztu du Matutek.
Hamazazpi urte hauetan, askotariko jendeak erabili du, eta “giza mugimenduen hazitegi bat” izan direla esan ohi dute: “Kolektibo pila bat biltzen da hemen, gauzak gordetzeko, bilerak egiteko, etab. Alde horretatik, ikaragarria izan da garapena”. Azken finean, ekintzarako eta hausnarketarako material baliagarria eskaintzen dute: “Ekologiari, feminismoari edo bestelako gai sozialei buruzko liburuak, saiakerak, ditugu gehienbat”. Horri esker, “erabiltzaileengan eragitea” lortzen dute, eta hori “pozgarria” da haientzat. Ikuspuntu “autonomo eta libertarioa” dute ZAPateneon, baina ez dute mugarik jartzen: “Askotariko ikuspuntuak daude, oso ezberdinak, betiere ildo erradikal edo kritikoarekin, eta ezkertiarra. Baina ezkerra oso zabala da, eta zabaltasun horretan denetarik egon daiteke”.
Gainera, bai gazteak bai helduak gerturatzen dira liburutegira. “Oso belaunaldiartekoa da lokala. Adineko asko astero etortzen dira, eta gazte gehienak ideologia erradikal baten inguruan oso interesatuta”. ZAPateneoko kideak eurak dira horren adierazgarri: “Liburu denda, proiektua eta lokala kudeatzen ditugunon artean, gazteenak 23 urte ditu, eta zaharrenak 70. Tartean, hamarkada bakoitzeko bat dagoela uste dut”. Generoari dagokionez ere sumatu dute aldaketa. Hala, “emakumeen presentzia gero eta nabariagoa da eztabaidetan eta publiko artean. Kolektiboan, zortzitik hiru dira andrazkoak”.
Mugitzeko eta antolatzeko grina dago gaur egun, eta gero eta gehiago. Horregatik, proiektuak etorkizuna duelakoan dago Matute: “Beharrezkoa ikusten dugu Gasteizen honelako lokal bat giza kolektiboentzat, jendea biltzeko eta proiektu berriekin hasteko. Alde horretatik, etorkizuna ikusten diot”. Liburu denda, esan bezala, “bigarren mailan” geratu zaie: “Liburuak antolatzeaz arduratzeak motibatu egiten gaitu, baina ezin dugu dena aurrera eraman, zoritxarrez”.
Helburu nagusia, beraz, aurrera segitzea eta lokalaren eskaintzari eustea dute: “Ez bakarrik guretzat, proiektu bat aurrera ateratzeko asmoz etortzen den edonorentzat ere bai. Erraztasunak jartzen ditugu horretarako”.

Mahai jokoak lagun

Batzuk musean aritzen diren bezala, edo musika jaialdi handietara joaten diren moduan, hauek mahai jokoen inguruan biltzen dira. Batzuek orduak eta orduak eman ditzakete estrategiak hausnartzen, ondorioak ateratzen, irtenbideak bilatzen... beste jokalari batzuen aurka edo, haiekin elkar hartuta, jokoaren kontra. Alabaina, jolasteaz gain, beren zaletasuna zabaltzea dute helburu, eta badirudi lortzen ari direla. Alemanian, aspaldikoa da bazkalostean edo afalondoren joko bat mahai gainera ateratzeko ohitura, eta, pixkanaka, iritsi da gure artera. Catan izenekoak egin du, neurri handi batean, partxisaren edo Monopolyaren eta mahai joko modernoen arteko zubi lana. Europan bakarrik, 1.500 joko baino gehiago argitaratu ziren pasa den urtean; beraz, badago merkatua. Ezin nor bere kasa aritu, ordea, eta non aurkitu lagunak? Bada, han eta hemen sortzen ari diren elkarteetan: gero eta gehiago dira mahaiaren inguruan, jolasean, sortutako adiskidantzak. M. Egimendi, Eñaut Mitxelena.

Gehiago irakurri: Mahai jokoak lagun