El Danubio

olasagarreJuanjo Olasagarre

Badira irakurri ondoren pila mental batean ala bestean paratzen ditugun liburuak. Nahiz eta gustatu, erabat ahanztekoak direla dakigun liburuak, nobelak asko eta asko; gaiztoa izanik, Espainiako Trantsizio garaiko nobelak. Rosa Montero, Soledad Puertolas, Antonio Muñoz Molina eta horrelakoak, ospe handia izan, baina funsgabeko nobelak idatzi dituzten autoreak.
Badira, jakina, gustatu ez zaizkigun liburuak: batzuk lagunek utzitakoak, beste batzuk liburu dendan berrien sailean azal-hegalak irakurri ondoren erosiak, asko neke handiz (irakurle militantziagatik) bukaerara arte garraiatuak; gu-txiago, erdira iritsi orduko gustatu ez zaizkigunez, handik aurrerakoa nekeza ebatzi ondoren mesanotxean betiko gelditu direnak. Badira, asko eta asko, irakurri beharrekoen zerrendan: batzuk badakigu aurretik ere irakurriko ez ditugula, eta beste batzuk, agian, pilatxoan daude. Badira, azkenik, berrirakurtzekoen sailean pilatutakoak; okasioaren zain daude batzuk, Denbora galduaren bila, esaterako, urte sabatikorik ezean erretiro garairako apalategian zain.
Horietako bat El Danubio da. Claudio Magrisen nobela bidaia liburu-saioa boladan izan zen argitaratu zenean, 1998an, hain zuzen. Beti izan dut berrirakurtzeko gogoa, txunditurik utzi ninduelako autorearen jakintzak, paisaiak eta hiriak deskribatzeko abileziak, eta, garai hartan, mugen kontrako aldarriak.
Behin baino gehiagotan Proust izan nahi izan dudan moduan (askotan harritu egiten nau nire inuzentekeriak), El Danubio bukatu nuenean Claudio Magris izan nahi nuen. Liburuak, edozeini gomendatzen diot, Danubio ibaiaren sorburutik bukaerara arteko bidaia kontatzen du, pasalekuak, historia, literatura, bizimodua eta folklorea ere deskribatuz. Esan bezala, ez da nobela, baina nobela zoragarriak bezala irakurtzen da.
Gaur hasiko dut. Danubio ibaiaren ertzez gain, lehen aldiz irakurri nuen garai hura gogoratuko dut, 1998. urte hura. Baina, batez ere, interesgarria izango da ikustea bertan dauden erreferentzietatik (historiako uneak, idazleak, musikariak, politikariak) zein egiten zaidan ezaguna orain. Gauza gehiago dakizkit orain; jakintsuagoa izatea, ordea, beste kontu bat da.

Justizia

olasagarreJuanjo Olasagarre

Clemente Bernard 2.800 euro ordaintzera eta urtebeteko zigorrera kondenatu du Iruñeko epaile batek Erorien Monumentuko kriptan sartu eta filmatzeagatik. Sekretua agerrarazteagatik kondenatu du Kristoren Anaigoak, bertan mezak egiten dituenak, kamera eta mikrofono ezkutua jarri zituela salatuta, eta gero hori dokumental batean argitaratu zuela: A nuestros muertos.
Nafarra naizenez eta Iruñean ikasi dudanez, ederki ezagutzen dut eraikin horri darion energia iluna; bertan elkartzen ziren, Franko hil berritan, Cristo Rey talde paramilitarreko jendaila hura guztia, Opuseko seminarista xume andana eta apaiz txuriko franko. Zona Nazionala deitzen zitzaion, Frankok gerra irabaztearen ondorio.
Topiko bilakatu dira Espainiako Erresuman Gerra Zibilaren ingurukoak. Topiko diot asko hitz egiten delako, nork bere iritzia duelako, eta jada ezin konponduzkotzat jotzen delako; ondorioz, Gerra Zibilaren ingurukoak politizatzeko ahaltasuna uzteko zorian daude, gutxira nostalgiarako aitzakia baino ez dira izango.
Gai horrekin, denbora kontra doa, 50 urte gehiegi baitira horrelako gertakari historiko baten itzal eraldatzaileari eusteko. Hoberenera, ez dut erabat sinesten, ezpondetako gorpuak berreskuratu egingo dira; txarrenera, eta halaxe gertatuko da, denboraren harlauza eroriko da lur soilaren gainera. Eta kito. Beharbada, hurrengo belaunaldia itzuliko da Kanbodian adinako gorpu behar bezala ehortzi gabe dagoela argudiatzen, baina eztabaida jada vintagea izango da, eremu estetikoari edo pertsonalari dagokion zerbait, eta inoiz ez zerbait politikoa. Uste dut dagoeneko  horretan gabiltzala, familiakoak barkamenaz mintzatzen baitira, sekula ez erreparazioaz. Inori ez zaio eskandalagarria iruditzen, esaterako, Ibaigaine jauregia Athleticen egoitza izatea gaur egun, Frankok zigorturiko De la Sota familiarena zela badakigun arren. Erosleak fede onez erosi zuela argudiatuko dizute, ezin garela bizi Gerra Zibileko kontuek gaur egungoa hainbeste baldintzatuta, jabetza pribatua ukiezina dela. Bakea eta elkarri ulertzea omen kontua. Gutxitan justizia.

Poesiari gorazarre

olasagarreJuanjo Olasagarre

“Poesia irakurtzen duen frikirik badago gela honetan?” galdetu nien nire C1eko ikasleei aurreko egunean. Mozoloen moduko begiekin so egin zidaten; eta gero, herabe, ezezkoa eman zidaten aditzera buruari eraginez.
Banekien horixe izanen zela erantzuna, baina, hala ere, ezin galdetu gabe utzi. Errealitateak zuzen nabilela baieztatzea gehiegi gustatzen zaienetakoa naiz; akats bat, badakit.
Mundua anitza dela esatea topikoa indartzea da, eta, ondorioz, ez du ezertarako balio, horrelako azalpen zakuak ez baitu munduari buruz ezer adierazten. Baina oraingoan, zer esanen dizuet, beste azalpenik ez dago: harri eginik begiratzen diot leitu barik bizi den jendeari, hurbilekoak asko; bereziki, poesia irakurri barik bizi direnei.
Zertan ematen dituzte orduak? Nola ailegatzen dira poesiak munduari buruz eskaintzen dituen aurkikuntzetara? Poema bat irakurtzeko hartutako betak erantsita dakarren lasaitasuna, non aurkitzen dute?
Poemek, plazera irakasteaz gain, bizitzarako lezio asko gordetzen dituzte. Nik, esan bezala, lasaitasuna ikasi dut, baina baita denboraren narotasuna, edertasunaren gorazarrea eta alaitasuna ere.
Poema on baten ondoren, beste modu batez ikusten duzu errealitatea, ordura arte ezezagun zenuen angelu batetik.
Esaten zuen Jaime Gil de Biedma poetak poesia idazteko hitzekiko sentsualitatea behar dela; nire ustez, irakurtzeko ere bai. Prest egon behar duzu doinuek gorputzean eragiten duten dardarizo horri, denik ere txikiena, ongi etorria egiteko. Ez da beste munduko gauza bat, ez da izugarrizko aurkikuntza, horixe baino ez da: sentsualitatea hitzen bidez; eta gero, olatua erretiratutakoan, esanahia.
Kavafisen Hiria, Sarrionandiaren Preso egon denaren gogoa, Aranbarriren Berrogei minututan esateko beldurra, Audenen Ikaro, Tralken Isildutakoei, Celanen Heriofuga, Atxagaren Fas fatum...
Edo Martinus Von Biberachen honako hau: Ez dakit nondik natorren/ez dakit nor naizen/ez dakit noiz hilko naizen/ez dakit nora noan/bizi dudan aldarte alai honek harritzen nau.

In celebration

olasagarreJuanjo Olasagarre

Ospakizunetan. Hori du izenburu Mark Strand poeta amerikarraren poema batek. You sit in a chair, touched by nothing, feeling/ the old self become the older self, imagining/ only the patience of water, the boredom of stone. (Aulki batean esertzen zara, ezerk ez zaitu ukitzen, sentitzen/ nola bihurtzen den zure buru zaharra zure buru zaharragoa bilakatzen).
Mark Strandek gizakion existentzia bazter ilun bateko airean marrazten zuen, atzean halako samin orekatua utzita. Galdetuko balidate poeta tristea ote zen, baietz erantzun beharko nuke, baina berehala zehaztuta bere tristura ez dela nekearekin bat nahasten den horretakoa, barea baizik.
Zahartzen hasia nintzen Mark Strand aurkitu nuenerako, 2012-2014 izango zen, eta ez ninduen berehalako lilurak hartu; hondarra bezala, gutika hasi zen nire baitan erortzen, harik eta konkistatu ninduen arte.
Poema guztien bilduma erosi nuen, gauero berrirakurtzen dut bat, eta, esan bezala, bareago hartzen dut lo, eta saminduago. Bizitza honetako gauzak latzak dira, inguratzen gaituen aireak beteko du guk utzitako tokia.
Mark Strand izkina batean, ilunpetan, xuxurlari aritzen den ahotsa da, "Ez zaitez engaina" esaten digu, "entzuten duzun ahotsa baino ez zara".  Hala dio bere poema famatuetako batek: “In a field / I am the absence / of field. / This is / always the case. / Wherever I am / I am what is missing.” (Eremu batean/ eremu falta naiz/ Hauxe da/ kontua beti./ Nagoenean nagoela/ galdutakoa naiz neu).
Mark Strandek ez du ahotsa altxatzen, eguneroko hizkuntza erabiltzen du; are gehiago, eguneroko iruditeria dakar poemetara, surrealismo ukitu batez eraldaturik. "Non dago poesia, orduan?" galdetzen diogu gure buruari. Bada, ez nuke jakingo erantzuten, baina badago zerbait, ―tonua beharbada,―harrapatu eta xuxurla hori jarraitzera behartzen zaituena.
“Badakizu desirak atsekabera eramango zaituela, eta atsekabeak lorpenetara, zeinak hustasunera eramango zaituen”. Adiskide bati bidali nion poema. Gogorra egin zitzaion.

Ibilbidea

olasagarreJuanjo Olasagarre

Ia Hemen nire poema liburuaren harira, Javier Rojo kritikariari irakurri diot gure belaunaldikook, 50 urte inguru dugunok, halako talaia eszeptiko batetik begiratzen diogula munduari. Antzekoa adierazi zidan aurrekoan Yolanda Mendiola Artefaktua literatura programako aurkezleak. Bada, nerauk, bik esan badidate, ameto ematea erabaki dut. Hasi naiz, orduan, nire baitan eszeptizismo aztarnak arakatzen; badakizue, eszeptizismoa litzateke, sinesmenari traba eginik, gauzei ustekabean begiratu eta aparte eusteko jarrera.
Eta egia da, gazte idealista izateari aspaldi utzi nion (aspaldi ohikoa bihurtu zaigu gure belaunaldikooi). Kontua da nik, behintzat, idealista izateari uzteko, halako fase postmoderno batetik pasatu behar izan nuela; arinkeria, barrea, ironia eta are sarkasmoa ere, antidotoak guztiak, hamar urtez edo hartu nituen, ia ziniko bihurtzeraino. Gero, denok dakigun krisi ekonomikoa etorri zen, eta ez zeuden bazterrak sinplekeriatarako. Orain, iritziak iritzi, esanen nuke ez nabilela eszeptiko, baizik eta inoiz baino... sinestunago?, inplikatuago?... Federik gabeko fededuntzat-edo joko nuke nire burua.
Ez dut iraultzan sinesten, ez dut uste literaturaren bidez ezer alda daitekeenik (denbora gutxiz uste izan nuen, zorionez), hondamendia etorri badatorrela ziur nago, gauzak aldatu ezean, eta, hala ere, gauza horiengatik guztiengatik halako samurtasun batez, gustatuko litzaidake ez izatea kirmenuribearra, harritzen nau munduak oraindik ere.
Horregatik harrapatu nau ustekabean Rojok zein Mendiolak Ia Hemen poema liburua deskribatzeko erabilitako kontzeptu horrek.
Munduak daraman martxaren aurrean urruntasuna adierazteak norbere burua babesteko balio du; munduan ezer aldatu ezin delako jarrera, eszeptikoa edo zinikoa, suizidioa da. Beste belaunaldi batzuen bizi-ibilbidea egin dugula uste badut ere, badago besteek bizi izan ez duten ñabardura bat: bizimodua egin ondoren etorri da krisi ekonomikoa, dena hankaz gora jartzera eta aurrerapenaren ametsa haustera. Horrek, beharbada, ezkerrekoago egin gaitu, nahiz eta gehienetan gutxi nabaritu.