JONE LASPIUR GOROSABEL (Donostia, 1995), Nakar taldeko abeslaria ere izan arren, egun aktore gisa da ezagunagoa: Goya sari bat du (2021) eta film arrakastatsuetan hartu du parte (Ane, Akelarre, Faisaien irla...). Azkena, Karmele (Asier Altuna) izan da. M. Egimendi. Argazkia: Javi Colmenero.

Gerra Zibileko gertakarietan oinarritua dago pelikula. Nolako arrastoa¹ utzi dizu?
Asko gerturatu nau nire familiaren iraganera, familiako istorioak orainaldira ekarri dizkit. Etxean, fikzioa edo oso urrunekoak balira bezala kontatzen dizkizute, baina orain inoiz baino presenteago ditut amamak eta birramamak. Orduko testuingurua oso ezberdina bazen ere, gure identitatea oso modu antzekoan sentitzen zen, gu bezalako pertsonak ziren, kezka berekin. Izeba zahar² Kontxak (101 urte ditu) horiek guztiak bizi izan zituen: euskara modu klandestinoan irakatsi eta kristoren lana egin zuen ikastolen alde. Amama ere sekulako lana egindakoa da euskararen alde, material pedagogikoa eta abestiak sortuz. Gizonezkoak kalean zeuden bitartean, politika egiten, emakume haiek ikastoletan ari ziren, beste militantzia modu batean.
Duela ia 90 urteko istorioa izan arren, filmak ez du gaurkotasunik galdu.
Ez. Gu pribilegioz guztiz beteta bizi gara hemen, baina norbaitek borrokatu du historian gu orain horrela egoteko. Karmele Urresti protagonistak egin zuena (haurrak hemen utzita beste kontinente batera joan lan bila, umeei heziketa³ eman ahal izateko) gaur egun Latinoamerikako emakumeek egiten dute. Gure adinekoak zaintzera eta garbiketa lanak egitera etortzen dira, familia han utzita, haurrei heziketa emateko eta gurasoak mantendu ahal izateko. Ez datoz amets baten bila, beren familiak zaintzeagatik baizik. Horrek derrigortzen⁴ zaitu enpatia lan handia egitera eta gauza bakoitza bere lekuan jartzera. Badirudi pelikulan kontatzen dena oso aspaldi gertatu zela, bizi kalitate oneko burbuila honetan denbora piloa daramagula, baina ez da hala, herenegungo kontuak dira. Ez dezagun ahaztu nondik gatozen, zenbat jende joan zen bere garaian Latinoamerikara eta zein ondo hartu zituzten.

“Karmele Urrestik egin zuena Latinoamerikako emakumeek egiten dute orain”

“Izatez, komedia hutsa naiz, pertsona absurdoa”

“Besarkatu egin behar dugu euskara ikasi eta bizitza euskaraz egiteko gogoa duena”

“Nakar taldea agian inoiz baino biziago dago”

“Zinemak ikaragarri aberasten gaitu pertsona gisa”

“Proiektuak aukeratu ahal izateko fasean sartzen ari naiz”

Emakume indartsuen rolak jokatu⁵ izan dituzu. Zer ikusten dizute zuzendariek horrelakoak eskaintzeko?
Gure ibilbideak zerikusi handia du, oro har, proiektatzen dugun irudiarekin. Zorionez edo tamalez, oso neu naizela uste dut, beti, eta inguruan oso erreferente indartsuak ditut, istorio latzak bizi izandako emakumeak, familia sostengatu behar izan zutenak: amama Arratek, senarra kartzelan zuela, hiru haur hazi behar izan zituen, eta gero erbestea⁶... Amama Amaiak senarra gazterik galdu, eta zazpi seme-alaba atera zituen aurrera. Ni horrela hazi naiz, eta uste dut horrek eragina izan duela nire nortasunean. Dena den, jada ez naiz aktore lanetan duela zazpi urte hasi zen neska gazte gogor hura, asko aldatu eta goxatu naiz. Lehen, enpatiari ez nion horrenbesteko baliorik ematen, baina orain garrantzi handia ematen diot zaintza emozionalari, askoz gehiago integratzen dut hori nire bizitzan. Ez litzaidake gustatuko pertsonaia profil jakin batera mugatuta geratzea, horregatik nago oso pozik Karmelerenak emandako aukerarengatik, erregistro asko dituelako: goxotasuna, amatasuna, bikote uneak... Bide horiek gehiago urratu⁷ nahiko nituzke. Izan ere, bitxia da: lan asko egin ditut draman, jendeak hor ikusten nau, baina ni, izatez, komedia hutsa naiz, pertsona absurdoa.
Lan egin duzun filmetan, ordea, istorio sakonak kontatzen dira, ikuslea hausnartzera bultzatzekoak.
Zinemak, arteak oro har, funtzio asko ditu. Horietako bat entretenitzea izan daiteke, baina kulturari ekarpen handia egiteko tresna ere bada. Azken urteotan, bereziki, oso gai indartsuak ari dira lantzen Euskal Herrian eta Espainiako Estatuan, aktualitate handikoak, zer pentsatua ematen dutenak. Niretzat oparia da gai sozialak jorratzen dituzten pelikulak egitea. Izugarria iruditzen zait gure komunitateari ekarpena egitetik harago joatea, beste komunitate eta errealitate batzuk erakusteko. Adibidez, Maspalomas filmak nik ezagutzen ez dudan mundu bat erakutsi dit, printzipioz barrutik inoiz ukituko ez dudana. Zinemak magia hori dauka: ezagutuko ez genukeen mundu asko erakusten dizkigu, pertsonaiekin eta egoerekin enpatizatzeko zuzeneko zubia da. Pertsona gisa, ikaragarri aberasten gaitu.
Zer ikasi duzu ofizio honetan?
Gauza piloa. Adibidez, talde lanean jarduten, agian ehun lagun baino gehiago baitaude beharrean pelikula baten atzean. Aktore lanean, prozesu indibidualak eta pertsonalak dituzu, baina talde pila bat daude, denak lanean oso sartuak, eta denek funtzionatu behar dute ondo filma aurrera joan dadin. Gauza ederrak egiteko hainbat jendek eta taldek nola funtzionatzen duten ikustea zoragarria izan da niretzat. Pelikuletan sariak beti eskuratzen dituzte aktoreek, zuzendariek... baina askotan ez dakigu ezer gidoilariez eta pisu handia dute pelikulan. Eta promozioan ibili direnak igual ez dira ikusten, baina funtsezkoak dira prozesu osoan.
Ikusten duzu Karmele filmagatik sariren bat jasotzeko aukerarik?
Ez da inoiz jakiten, faktore ugariren araberakoa da, oso erlatiboa, urte osoan izan diren produkzioen araberakoa. Aurten, kalitaterik oneneko ekoizpen asko ditugu, Zinemaldian ikusi zen zenbat dauden. Karmele Sail Ofizialean egon zen, baina lehiatik kanpo; horrek adierazten du zenbat film on dauden aurten. Karmele filmean, aktore lan handiak daude; adibidez, Kepa Errastiren lana aitortzeak⁸ sekulako ilusioa egingo lidake, eta Javi Barandiaranena ere zoragarria izan da. Talde teknikoak ere izugarrizko lana egin du, argazkigintzan Javier Agirre mago hutsa da...
Zu zeu pertsonaiak aukeratzeko unera iritsi zara?
Iritsi zaizkidan proiektuak oso interesgarriak iruditu zaizkit, oro har, baita orain heltzen ari zaizkidanak ere. Orain arte, baietz esan diet ia guztiei, benetan⁹ egin nahi nituelako. Egon dira ezekoak ere: iaz, lehen aldiz esan nion ezetz proiektu handi bati, eta aurten lehen aldiz gertatu zait bi proiektuk denboran bat egitea¹⁰ eta bat aukeratu behar izatea. Beraz, banago une horretan, beste fase batean sartzen ari naizela uste dut.
Euskal zinemaren garai oparoenean¹¹ bizitzea tokatu zaizu?
Dudarik gabe. Produkzio oso onak egiteko aukera daukagu, dirulaguntzak ematen ari dira... Hala ere, ez dugu fokua kendu behar, erne egon behar dugu, zeren eta Euskal Herrian orain film piloa ari baita errodatzen, eta hori oso ondo dago, baina asko dira kanpotik datozenak eta gaztelaniaz egiten direnak. Ez diogu fokua kendu behar euskaraz egiten den zinemari, ezin dira gauzak nahasi. Iaz, oso pelikula gutxi egin ziren euskaraz. Aurten, aldiz, asko, baina datorren urtean ikusi egin beharko da zenbat dauden. Oso momentu onean gaude eta horri heldu behar diogu, lanean segituz, presente edukiz zinema euskaraz egiten jarraitu behar dugula.
Euskaraz egin dituzu ia lan guztiak. Nolako garrantzia du euskarak zure bizitzan?
Erabatekoa: euskaraz bizi naiz, euskaraz sentitzen dut eta euskaraz egiten ditut harremanak. Euskarak pisu handia dauka nigan, nire familia euskaltzalea izan delako. Nire identitatearen oinarria da, zerbait naturala niretzat. Beste batzuek beren kabuz¹² ikasteko hautua egin behar izan dute, borrokatu behar izan dira, nolabait, beren bizitzan integratzeko. Nik, ordea, euskara emana eduki¹³ dut.

Zergatik merezi du euskara ikastea?
Euskara momentu honetan kultur material oso interesgarria sortzen ari da zineman, literaturan, musikan... Beti ikus daitezke pelikulak bikoiztuta, edo liburuak itzulita irakurri, baina ez da gauza bera. Hizkuntza bat gehiago jakitea beti da oparia; baina, gainera, euskara komunitate txiki baten hizkuntza da, eta jakitea da komunitate horretarako sarbidea. Euskaldun zaharrok poz handiz ikusten dugu jendeak euskara ikasteko ahalegin handi hori egitea, eta guk besarkatu egin behar dugu komunitate baten parte izateko eta bizitza euskaraz egiteko gogoa duena.

Zer proiektu dituzu esku artean?
Azaroan eta abenduan, pelikula berri baten errodajea daukat, opera prima bat, zuzendari baten lehen lan luzea. Orain arte landu ez dudan generoa da, beldurrezkoa, eta oso gogotsu nago, pertsonaiaren profila berria delako niretzat, guztiz ezberdina: pertsona oso hauskorra¹⁴, oso sentibera.
Eta Nakar taldea?
Nakartarrak oso presente daude nire bizitzan, nire bizitzaren zati handiena dira ia, konstanteena eta presenteena. Orain, atseden hartzen ari gara, eta barrura begira gaude, lanketatxoak egiten, aldaketak egin nahi ditugulako gure artean, hemendik aurrera zer egin nahi dugun aztertzen. Agian, inoiz baino biziago dago taldea, baina ez da ikusten, ez garelako kontzertuak ematen ari. Nakar lau lagunen artean sortutako taldea da, beti izango da hori; hala izateari utziko balio, amaitu egingo litzateke.

KOLKOTIK

Film zahar bat? Amanece, que no es poco (José Luis Cuerda, 1988)
Zuzendari bat? Agnes Varda.
Interpretatu nahiko zenukeen emakume historiko bat? Amazona bat.
Zer ematen dizu musikak? Askatasuna.
Euskal kanten playlist batean falta ezin den kanta... Txoria txori.
Museo bat? Bilboko Arte Ederrena.
Biharko egunkarian irakurri nahiko zenukeen albistea? Israelek Gaza bakean utziko duela.
Zer izan nahi zenuen txikitan? Trapezista.
Eta orain zer ez duzu izan nahi? Polizia.
Sakelakoa etxean ahazten bazaizu... Urduri jarriko naiz.
Gogokoen duzun sare soziala? Instagram da gehien erabili, maite eta gorroto dudana.
Kolore horiak zorte txarra ematen du? Maite dut horia, nire kolore gustukoenetakoa da.
Zerk ematen dizu beldurra? Bakardadeak.
Zerk kentzen dizu loa? Gehiegi pentsatzen hasten banaiz, munduaren etorkizunak.
Baduzu animaliarik etxean? Bai, bi dortoka.
Zer janari ez da falta inoiz zure sukaldean? Platanoak.
Zer plater ateratzen zaizu oso ondo? Oilaskoa labean erreta.
Nor da zuretzat heroia? Bob Pop.
Labur, nolakoa da Jone Laspiur? Burugogorra eta jolastia.

1. Arrasto: huella (es), trace (fr).
2. Izeba zahar: aitonaren arreba edo amonaren ahizpa.
3. Heziketa: educación (es), éducation (fr).
4. Derrigortu: forzar (es), forcer (fr).
5. Jokatu: antzeztu.
6. Erbeste: exilio (es), exil (fr).
7. Urratu: ibili, landu, jorratu.
8. Aitortu: saritu, aintzat hartu.
9. Benetan: realmente (es), vraiment (fr).
10. Bat egin: batu, aldi berean gertatu.
11. Oparo: produktibo, emankor.
12. Nor(k) bere kabuz: bakarrik, inoren laguntzarik gabe.
13. Emana eduki: jaiotzatik eduki, ikasi behar izan gabe.
14. Hauskor: frágil (es), fragile (fr).